Một bộ phim được lồng tiếng chuyên nghiệp đi qua bảy chặng: nhận tệp và kiểm đầu vào, dịch và chuyển thể kịch bản, chọn giọng, thu âm theo mã thời gian, biên tập giọng, hoà âm, kiểm chất lượng rồi bàn giao. Chặng nào làm ẩu đều lộ ra ở bản cuối, nhưng hai chặng quyết định nhiều nhất lại nằm ở đầu: tệp gốc có đủ không, và kịch bản dịch có được viết cho miệng nói hay không.
Bài này đi qua từng chặng theo góc nhìn của bên đặt lồng tiếng: nhà phát hành, đơn vị sản xuất nội dung, doanh nghiệp có phim giới thiệu. Ở mỗi chặng, bạn sẽ biết bên lồng tiếng cần gì từ bạn, sản phẩm trung gian bạn nên được xem và duyệt, và những chỗ hay phát sinh chậm trễ.
Chặng một: nhận tệp và kiểm đầu vào
Trước khi dịch một chữ, bên lồng tiếng cần một bộ tệp đầy đủ. Danh mục dưới đây là bộ tối thiểu cho phim truyện hoặc phim hoạt hình; video doanh nghiệp có thể gọn hơn.
- Bản dựng khoá hình (picture lock): phiên bản cuối, không cắt ghép thêm. Lồng tiếng trên bản chưa khoá là cách nhanh nhất để phải thu lại, vì chỉ cần dịch một cảnh vài khung hình là lời thoại lệch miệng.
- Dải nhạc và tiếng động (M&E) tách khỏi lời thoại, kèm bản trộn đầy đủ để đối chiếu không khí âm thanh gốc.
- Kịch bản gốc theo thoại có mã thời gian, tên nhân vật, ghi chú cảnh. Kịch bản quay ban đầu thường khác lời thoại cuối cùng, nên cần bản bóc theo phim đã dựng.
- Danh sách tên riêng và thuật ngữ: tên nhân vật, địa danh, tên tổ chức hư cấu, câu cửa miệng. Nếu phim có phần trước đã lồng tiếng, cần cả cách dịch đã dùng.
- Yêu cầu kỹ thuật bàn giao: định dạng tệp, số kênh, chuẩn âm lượng, cách đặt tên tệp của nơi phát sóng hoặc nền tảng.
- Chữ trên hình cần xử lý: biển hiệu, tin nhắn, thư tay xuất hiện trong phim — quyết định đọc lên bằng giọng, làm phụ đề cưỡng bức, hay bỏ qua.
Bên lồng tiếng nên xem lướt toàn bộ phim và báo lại ngay các thiếu sót: dải M&E còn lẫn lời thoại ở một số cảnh, kịch bản thiếu đoạn hát, bản dựng khác kịch bản. Phát hiện ở chặng này tốn vài email; phát hiện ở phòng thu tốn cả một buổi thu.
Chặng hai: dịch và chuyển thể kịch bản
Đây là chặng mà nhiều bên đặt dịch đánh giá thấp. Kịch bản lồng tiếng thường được làm qua hai lớp: lớp thứ nhất là bản dịch sát nghĩa, đúng thông tin, đúng tên riêng, có chú thích những chỗ chơi chữ hoặc ám chỉ văn hoá; lớp thứ hai là bản chuyển thể cho miệng nói, do người có kinh nghiệm lồng tiếng viết lại để từng câu vừa độ dài lời gốc, có âm môi đúng chỗ, nghe tự nhiên khi nói ra.
Ở bản chuyển thể, người viết phải xem phim, không thể chỉ đọc kịch bản. Một câu "Thật à?" có thể là ngạc nhiên vui mừng, có thể là mỉa mai; độ dài mở miệng của diễn viên có thể là một âm tiết hay bốn âm tiết. Bản chuyển thể cũng là nơi quyết định xưng hô giữa các nhân vật, việc mà tiếng Việt khó hơn hầu hết ngôn ngữ nguồn: anh–em, cậu–tớ, mày–tao, con–bố, mỗi lựa chọn định hình quan hệ nhân vật suốt phim.
Bên đặt dịch nên được duyệt kịch bản trước khi thu. Sửa một câu trên giấy mất một phút; sửa sau khi thu nghĩa là gọi lại diễn viên, thuê lại phòng thu và hoà âm lại đoạn đó. Nếu bạn không đọc được tiếng nguồn, hãy duyệt ở mức giọng điệu và tên riêng, và yêu cầu bên dịch ghi chú những chỗ họ đã đổi xa so với nghĩa đen.
Chặng ba: chọn giọng và thử giọng
Mỗi vai chính cần một giọng phù hợp cả về tuổi, tính cách, âm sắc và độ bền. Độ bền hay bị quên: một vai la hét nhiều suốt phim cần diễn viên giữ được giọng qua nhiều buổi thu. Với vai đã có giọng ở phần trước hoặc trong loạt phim cùng thương hiệu, nên giữ diễn viên cũ; khán giả, nhất là trẻ em, nhận ra ngay khi giọng nhân vật quen bị đổi.
Quy trình thử giọng thường là: bên lồng tiếng đề xuất hai đến ba giọng cho mỗi vai chính, thu một đoạn thoại đặc trưng ngắn đặt lên hình, gửi bên đặt duyệt. Vai phụ thường do đạo diễn lồng tiếng chọn từ nhóm diễn viên quen, bên đặt duyệt theo danh sách.
Hãy nghe bản thử trên chính hình ảnh, không nghe riêng giọng. Một giọng đẹp nghe riêng có thể lạc lõng khi đặt vào nhân vật, và ngược lại. Hãy nghe thêm trên loa điện thoại, vì đó là nơi phần lớn người xem nội dung trực tuyến sẽ nghe.
Chặng bốn và năm: thu theo mã thời gian, biên tập giọng
Phòng thu lồng tiếng chia phim thành các đoạn ngắn, mỗi đoạn vài câu thoại, đánh dấu mã thời gian vào và ra. Diễn viên xem hình, nghe tiếng gốc trong tai nghe, nói theo nhiều lần cho tới khi đạo diễn hài lòng. Thông thường mỗi diễn viên thu riêng phần của mình, nên đạo diễn lồng tiếng là người giữ cho các vai "nghe thấy nhau" dù không đứng cùng phòng: cảnh cãi nhau phải có nhịp đáp trả, cảnh thì thầm phải cùng một khoảng cách với micro.
Ngay trong buổi thu, kịch bản có thể được sửa tại chỗ. Một câu đọc lên dài hơn khuôn miệng, diễn viên đề xuất cách nói tự nhiên hơn, đạo diễn quyết định. Mọi thay đổi nên được ghi lại vào kịch bản để bản cuối và kịch bản lưu trữ trùng khớp, phục vụ phụ đề cho người khiếm thính hoặc lần phát hành sau.
Sau buổi thu, kỹ thuật viên biên tập giọng: chọn lần thu tốt nhất cho từng câu, xê dịch vài khung hình để khớp miệng, làm sạch tiếng thở thừa, tiếng môi, tiếng giấy. Khâu này ít được nhắc nhưng quyết định cảm giác "khớp" nhiều không kém việc diễn viên nói đúng nhịp.
Chặng sáu: hoà âm cho giọng mới sống trong phim
Giọng thu trong phòng cách âm rất khô và gần. Nếu đặt nguyên vào phim, nhân vật đứng giữa nhà thờ lớn hay ngoài bãi biển đều nghe như đang nói trong tủ quần áo. Kỹ sư hoà âm phải đặt giọng vào không gian của cảnh: thêm độ vang hợp với căn phòng trong hình, giảm độ gần khi nhân vật đứng xa, lọc tần số khi nhân vật nói qua điện thoại hay sau cánh cửa.
Bước tiếp theo là cân giọng với nhạc và tiếng động. Bản hoà âm gốc là chuẩn tham chiếu: lời thoại lồng tiếng nên nằm ở cùng vị trí trong tổng thể như lời thoại gốc, không to hơn chỉ vì đó là phần "mình làm". Với phim phát hành nhiều nền tảng, kỹ sư còn phải đưa bản cuối về đúng chuẩn âm lượng của nơi nhận; ở châu Âu, truyền hình phổ biến dùng chuẩn EBU R128, các nền tảng trực tuyến thường có đặc tả riêng ghi trong yêu cầu giao nộp.
Nếu phim có nhiều phiên bản ngôn ngữ, hoà âm theo cùng một phiên bản tham chiếu giúp các bản đồng đều, tránh tình trạng bản tiếng Việt nghe to và gắt hơn hẳn bản gốc.
Các mốc duyệt của bên đặt và những chỗ hay làm chậm dự án
Mốc một: xác nhận đầu vào. Bên lồng tiếng gửi danh sách tệp đã nhận và các chỗ thiếu. Bên đặt chỉ cần trả lời một lần cho đủ. Chậm ở đây thường do dải M&E nằm ở một đơn vị hậu kỳ khác, phải xin qua nhiều tầng; nên hỏi từ lúc ký hợp đồng mua phim hoặc đặt sản xuất.
Mốc hai: duyệt bảng tên riêng và bảng xưng hô. Hai bảng này ngắn nhưng chi phối cả phim. Duyệt xong rồi mới chuyển thể toàn bộ thì đỡ phải sửa dây chuyền về sau.
Mốc ba: duyệt kịch bản chuyển thể. Nên duyệt theo từng phần hoặc từng tập thay vì đợi cả phim. Nếu nhiều người bên đặt cùng góp ý, hãy gom về một đầu mối, vì hai ý kiến ngược nhau gửi riêng lẻ là nguyên nhân hay gặp khiến kịch bản phải sửa nhiều vòng.
Mốc bốn: duyệt giọng thử. Duyệt trên hình, quyết định dứt khoát cho vai chính. Đổi giọng vai chính sau khi đã thu một phần nghĩa là thu lại toàn bộ các cảnh của vai đó.
Mốc năm: duyệt bản hoà âm. Xem trọn bản cuối ít nhất một lần trên loa lớn và một lần trên tai nghe hoặc điện thoại. Góp ý nên ghi theo mã thời gian, không ghi kiểu "đoạn giữa phim hơi nhỏ", để kỹ sư tìm và sửa đúng chỗ.
Chặng bảy: kiểm chất lượng và bàn giao
Trước khi bàn giao, bản lồng tiếng nên được một người không tham gia thu xem lại từ đầu đến cuối với danh mục kiểm tra cụ thể. Bảng dưới là các lỗi hay lọt và cách bắt.
| Lỗi hay lọt | Biểu hiện | Cách bắt khi kiểm |
|---|---|---|
| Câu bị sót | Nhân vật mở miệng mà không có tiếng, hoặc tiếng gốc lọt ra | Xem đối chiếu kịch bản theo mã thời gian, đánh dấu từng câu đã nghe |
| Lệch miệng ở cảnh cận | Tiếng đến trước hoặc sau môi rõ rệt | Xem lại riêng các cảnh quay cận mặt, tốc độ bình thường |
| Giọng nhân vật không ổn định | Cùng vai nhưng giọng khác nhau giữa các tập | Nghe liền các đoạn của một vai từ nhiều buổi thu |
| Tên riêng đọc không thống nhất | Một tên đọc hai kiểu | So với bảng tên riêng đã duyệt |
| Tiếng gốc còn sót trong M&E | Nghe thấy hai thứ tiếng cùng lúc | Nghe bằng tai nghe ở các đoạn đông người, chợ, tiệc |
| Âm lượng sai chuẩn | Bị nơi phát sóng trả về | Đo bằng công cụ đo độ ồn theo chuẩn trong yêu cầu giao nộp |
Bộ bàn giao thường gồm bản hoà âm cuối, các dải tách riêng (lời thoại, nhạc, tiếng động) để sau này sửa không phải làm lại từ đầu, kịch bản cuối khớp với lời đã thu, và danh sách diễn viên theo vai. Hãy thoả thuận trước bộ này trong đơn đặt hàng; đến lúc cần sửa một câu sau phát hành mới đi xin lại các dải tách là việc rất khó.
Nếu bạn đang chuẩn bị một dự án lồng tiếng, có thể gửi yêu cầu trong mẫu đăng ký kèm mô tả phim, độ dài và danh sách tệp hiện có; đội Dịch Hay sẽ rà đầu vào và báo các chỗ còn thiếu trước khi lên kế hoạch thu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải chờ khoá hình mới bắt đầu lồng tiếng?
Lời thoại lồng tiếng được canh theo từng khung hình. Nếu phim còn bị cắt hay thêm cảnh, mã thời gian dịch đi và các câu đã thu bị lệch miệng, phải biên tập lại hoặc thu lại. Có thể bắt đầu dịch kịch bản trên bản gần cuối, nhưng nên thu trên bản đã khoá.
Bên đặt lồng tiếng có nên dự buổi thu không?
Nên dự ít nhất buổi thu các vai chính hoặc buổi đầu tiên, để thống nhất giọng điệu với đạo diễn lồng tiếng. Sau đó có thể duyệt qua bản nghe thử từng phần. Dự toàn bộ thường không cần, và người góp ý phải là một đầu mối để tránh chỉ đạo chồng chéo.
Một bộ phim cần bao nhiêu diễn viên lồng tiếng?
Tuỳ số vai có thoại. Vai chính thường mỗi vai một diễn viên; vai phụ và quần chúng có thể để một diễn viên đảm nhận vài vai, miễn các vai đó không xuất hiện cùng cảnh và giọng được biến đổi đủ khác. Đạo diễn lồng tiếng sẽ lập bảng phân vai từ kịch bản.
Sửa một câu sau khi đã hoà âm xong có khó không?
Nếu bên lồng tiếng còn giữ dự án và các dải tách, việc sửa một câu khá gọn: gọi diễn viên thu lại câu đó, thay vào, hoà âm lại đoạn ngắn. Nếu chỉ còn bản trộn cuối, sửa sẽ khó hơn nhiều. Đây là lý do nên thoả thuận lưu trữ dự án trong hợp đồng.
Có cần làm lại phụ đề sau khi lồng tiếng không?
Nếu phát hành kèm phụ đề tiếng Việt, nên có hai bản riêng: phụ đề dịch theo nghĩa cho người xem chọn tiếng gốc, và phụ đề cho người khiếm thính bám sát lời lồng tiếng. Dùng phụ đề dịch cho bản lồng tiếng sẽ khiến chữ và lời nói lệch nhau, gây khó chịu.
Video doanh nghiệp vài phút có cần đủ bảy chặng không?
Các chặng vẫn còn nhưng gọn hơn nhiều: kịch bản ngắn, thường một hai giọng, hoà âm đơn giản. Hai bước không nên bỏ là duyệt kịch bản trước khi thu và xem lại toàn bộ bản cuối trên thiết bị người xem sẽ dùng.