Dịch kịch bản lồng tiếng là viết lại lời thoại bằng tiếng đích sao cho nói ra vừa đúng thời gian nhân vật mở miệng, có âm khép môi gần chỗ môi khép, và nghe như người thật đang nói, trong khi vẫn giữ nghĩa, cảm xúc và tính cách nhân vật. Đó là ba ràng buộc cùng lúc, nên người làm việc này giống người viết lời cho nhạc có sẵn hơn là người dịch văn bản.
Bài này đi vào kỹ thuật cụ thể: đếm và canh độ dài, xử lý khẩu hình ở cảnh cận và cảnh xa, các mẹo khi tiếng Việt dài hơn hoặc ngắn hơn câu gốc, chuyện xưng hô, câu đùa, tiếng thở và tiếng đệm. Cuối bài là danh mục tự kiểm để bên đặt dịch dùng khi duyệt kịch bản.
Vì sao bản dịch phụ đề không dùng làm kịch bản lồng tiếng được
Phụ đề và lồng tiếng xuất phát từ cùng một lời thoại gốc nhưng phục vụ hai giác quan khác nhau. Phụ đề viết cho mắt: người xem phải đọc kịp trong vài giây, nên người dịch nén mạnh, bỏ từ đệm, gộp ý, có khi bỏ hẳn câu chào hỏi vì hình đã nói đủ. Lồng tiếng viết cho tai và cho miệng: mỗi lần nhân vật mở miệng phải có tiếng, kể cả một tiếng "ờ", một tiếng cười gượng.
Khi đem bản phụ đề đọc lên, ba lỗi xuất hiện ngay. Thứ nhất, câu quá ngắn so với khuôn miệng: nhân vật nói một câu dài mà tiếng Việt đã hết, miệng vẫn còn mấp máy. Thứ hai, lời văn có dấu vết chữ viết, như "tuy nhiên", "do đó", nghe rất kịch. Thứ ba, xưng hô bị rút gọn hoặc bỏ đi, vì phụ đề hay lược đại từ cho ngắn, trong khi tiếng Việt nói thiếu đại từ thì nghe cộc.
Vì vậy trong quy trình chuẩn, bản dịch phụ đề hoặc bản dịch sát nghĩa chỉ là nguyên liệu. Người chuyển thể kịch bản lồng tiếng xem phim, nghe từng câu và viết lại từ đầu dựa trên nguyên liệu đó.
Canh độ dài: đếm âm tiết theo khuôn miệng
Đơn vị làm việc của người chuyển thể là một lượt nói: từ lúc nhân vật mở miệng đến lúc khép lại hoặc dừng. Với mỗi lượt, người chuyển thể ghi thời gian, đếm sơ số âm tiết của câu gốc, rồi thử nói câu tiếng Việt to lên cùng hình. Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, mỗi chữ một âm tiết, nên việc đếm khá trực quan; điều khó là tốc độ nói tự nhiên thay đổi theo cảm xúc, câu giận nói nhanh hơn câu buồn.
Một quy ước hữu ích là không cố khớp tuyệt đối số âm tiết, mà khớp ba điểm neo: điểm bắt đầu, điểm kết thúc và chỗ ngắt hơi giữa câu nếu có. Người xem nhạy nhất với việc tiếng bắt đầu trước khi môi mở, và môi vẫn động sau khi tiếng đã hết. Ở giữa câu, lệch vài âm tiết thường không ai nhận ra nếu nhịp nói tự nhiên.
Thói quen tốt là đọc to từng câu cùng hình, bấm giờ, chứ không chỉ đếm trên giấy. Một câu đúng số âm tiết nhưng nhiều phụ âm cuối nặng, nhiều thanh hỏi ngã liên tiếp, có thể mất nhiều thời gian nói hơn dự tính. Kịch bản tốt là kịch bản người chuyển thể đã tự nói thử cả trăm lần trước khi đưa diễn viên.
Khẩu hình: cảnh cận, cảnh xa và âm môi
Mức độ phải khớp miệng không giống nhau trong cả phim. Người chuyển thể có kinh nghiệm phân loại từng lượt nói để biết chỗ nào phải chặt, chỗ nào được nới.
| Loại cảnh | Mức khớp cần có | Ưu tiên khi viết |
|---|---|---|
| Cận mặt, nhân vật nhìn thẳng | Chặt: điểm đầu, điểm cuối, âm môi | Đặt âm b, m, p, ph, v vào gần chỗ môi khép trong hình; tránh nguyên âm mở rộng khi miệng khép |
| Trung cảnh, nhân vật nghiêng | Vừa: điểm đầu và cuối | Độ dài và nhịp ngắt quan trọng hơn âm môi |
| Toàn cảnh, nhân vật nhỏ hoặc quay lưng | Lỏng | Tự do diễn đạt cho tự nhiên, có thể thêm hoặc bớt ý phụ |
| Nhân vật ngoài hình (lời nói vọng vào) | Không cần khớp miệng | Khớp với phản ứng của nhân vật đang nghe trên hình |
| Hoạt hình | Tuỳ mức vẽ miệng; hoạt hình 3D thường khớp kỹ | Với hoạt hình vẽ đơn giản, chỉ cần khớp mở và đóng |
Âm môi là điểm hay bị hỏi nhất. Khi nhân vật nói một từ có âm môi rõ ở cảnh cận, môi khép lại một nhịp, người xem tinh ý sẽ thấy nếu tiếng Việt ở chỗ đó là một nguyên âm mở như "a". Mẹo phổ biến là chọn từ đồng nghĩa có âm môi rơi đúng chỗ: thay "không" bằng "mấy", "bao giờ", đổi trật tự câu để chữ "mình", "phải", "vậy" rơi vào điểm khép môi. Tiếng Việt có nhiều từ đệm cuối câu như "mà", "mới", "vậy" giúp việc này linh hoạt hơn nhiều ngôn ngữ khác.
Khi tiếng Việt dài hơn hoặc ngắn hơn câu gốc
Câu gốc ngắn, ý dài. Tiếng Anh "Don't." hay tiếng Hàn một tiếng đáp gọn có thể chứa cả một thái độ mà tiếng Việt cần nhiều chữ hơn. Đừng cố nhồi; chọn chữ mang thái độ nhất: "Thôi!", "Đừng!", "Khỏi!". Phần thông tin thiếu có thể dồn sang câu trước hoặc câu sau nếu cùng nhân vật nói.
Câu gốc dài, ý đơn giản. Một số ngôn ngữ nói nhanh và nhiều âm tiết cho một ý ngắn. Tiếng Việt khi dịch đủ ý sẽ hết sớm. Có thể thêm từ đệm tự nhiên, lặp lại theo cách người Việt hay nói khi xúc động, hoặc thêm một phản ứng nhỏ ("ơ kìa", "trời ạ") ở đầu câu, miễn hợp tính cách nhân vật và không thêm thông tin sai.
Tên riêng, thuật ngữ dài. Tên nhân vật nước ngoài phiên âm sang tiếng Việt thường thêm âm tiết. Nếu một tên xuất hiện dày đặc, nên thống nhất từ đầu một cách gọi ngắn, ví dụ tên thân mật, và ghi vào bảng tên riêng để cả phim dùng chung.
Câu hát, câu đọc thơ. Đây là bài toán riêng: phải khớp nhạc, số nốt, chỗ ngân. Thường cần người viết lời có tai nhạc; không nên để người dịch thoại kiêm luôn nếu họ không quen việc này.
Tiếng thở, tiếng cười, tiếng kêu. Kịch bản lồng tiếng nên ghi rõ các tiếng không lời: thở dốc, cười khẩy, hắng giọng. Nếu không ghi, diễn viên dễ bỏ qua và nhân vật trên hình thở hổn hển trong im lặng.
Xưng hô: quyết định khó nhất của người chuyển thể tiếng Việt
Tiếng Anh có "I" và "you"; tiếng Việt buộc người dịch chọn một cặp xưng hô cho từng cặp nhân vật, và cặp đó nói lên tuổi, vai vế, độ thân, cả thái độ lúc đó. Hai người yêu nhau gọi "anh–em", lúc giận có thể chuyển sang "tôi–anh"; bạn thân gọi "mày–tao" nhưng chỉ khi phim cho phép khẩu ngữ đó với khán giả mục tiêu; nhân viên với sếp, con cháu với ông bà, mỗi quan hệ một bộ.
Quy trình tốt là lập bảng xưng hô trước khi chuyển thể: liệt kê các cặp nhân vật có thoại với nhau, ghi cặp đại từ chọn dùng, và các điểm chuyển trong truyện (từ xa lạ sang thân, từ thân sang thù). Bên đặt dịch nên duyệt bảng này, vì nó định hình cảm nhận của khán giả về quan hệ nhân vật hơn bất kỳ câu thoại nào.
Phim từ ngôn ngữ có hệ kính ngữ như tiếng Hàn, tiếng Nhật đã có sẵn nhiều tín hiệu; phim từ tiếng Anh thì người chuyển thể phải đọc từ ngữ cảnh. Một nguyên tắc an toàn là giữ nhất quán: đổi xưng hô giữa chừng mà truyện không có lý do sẽ khiến khán giả tưởng quan hệ nhân vật đã đổi.
Câu đùa, chơi chữ và chi tiết văn hoá
Câu đùa dựa trên chơi chữ gần như không bao giờ dịch sát được. Người chuyển thể có ba lựa chọn: tìm một câu đùa tiếng Việt cùng chức năng và vừa khuôn miệng; giữ nghĩa đen và chấp nhận không còn buồn cười nhưng không gây khó hiểu; hoặc thay bằng một câu có ý hài khác nếu hình ảnh cho phép. Lựa chọn thứ nhất là lý tưởng nhưng phải kiểm xem câu đùa mới có lệch thời đại, lệch nhân vật, hay vô tình mang nghĩa không phù hợp với khán giả mục tiêu.
Chi tiết văn hoá như tên món ăn, ngày lễ, nhân vật nổi tiếng trong nước của phim gốc cũng cần quyết định nhất quán: giữ nguyên và để khán giả tự hiểu, hay thay bằng thứ quen thuộc với người Việt. Bản địa hoá quá tay, như cho nhân vật nước ngoài ăn phở và nhắc tên một địa danh Việt Nam, thường gây khó chịu vì nó mâu thuẫn với hình ảnh trên màn hình. Mức an toàn với phim truyện là giữ bối cảnh gốc, chỉ thay khi chi tiết đó là phần trọng tâm của câu đùa.
Mọi chỗ đã đổi xa nghĩa đen nên được người chuyển thể ghi chú bên cạnh, kèm nghĩa gốc. Ghi chú này giúp bên đặt dịch duyệt có căn cứ, và giúp đạo diễn lồng tiếng hiểu vì sao câu thoại lại như vậy.
Danh mục tự kiểm khi duyệt kịch bản lồng tiếng
Bên đặt dịch không cần đọc được ngôn ngữ nguồn vẫn có thể duyệt kịch bản tiếng Việt khá kỹ, nếu xem cùng hình và đi theo danh mục sau.
- Đọc to vài cảnh cận mặt cùng hình: tiếng có bắt đầu và kết thúc gần với miệng nhân vật không.
- Kiểm bảng xưng hô: các cặp nhân vật có giữ đúng đại từ đã thống nhất, chỗ đổi xưng hô có lý do trong truyện không.
- Kiểm tên riêng: mỗi tên chỉ một cách viết và một cách đọc trong toàn bộ kịch bản.
- Tìm dấu vết văn viết: các từ như "tuy nhiên", "do đó", "nhằm", "đối với" trong lời thoại thường là dấu hiệu câu chưa được chuyển thể.
- Xem chỗ ghi chú đổi nghĩa: các câu đùa, chi tiết văn hoá đã thay có hợp nhân vật và khán giả không.
- Kiểm tiếng không lời: tiếng thở, tiếng cười, tiếng kêu đã được ghi vào kịch bản ở những cảnh cần.
- Kiểm chữ trên hình: tin nhắn, thư, biển báo quan trọng cho cốt truyện đã có cách xử lý chưa.
Nếu bạn cần kịch bản lồng tiếng cho phim, phim hoạt hình hay quảng cáo, có thể để lại thông tin trong mẫu đăng ký; Dịch Hay sẽ gửi kèm một đoạn chuyển thể mẫu trên chính video của bạn để hai bên thống nhất giọng điệu trước khi làm cả kịch bản.
Câu hỏi thường gặp
Người dịch kịch bản lồng tiếng có cần biết diễn xuất không?
Không bắt buộc, nhưng cần có tai nghe lời thoại và thói quen nói thử từng câu. Nhiều người chuyển thể giỏi là người từng làm lồng tiếng hoặc đạo diễn lồng tiếng, vì họ biết câu nào diễn viên sẽ vấp, câu nào nghe kịch khi nói ra.
Khớp khẩu hình hoàn hảo có thực sự cần thiết không?
Ở cảnh cận mặt thì người xem nhận ra khá rõ. Ở cảnh trung và toàn thì phần lớn người xem chỉ để ý điểm bắt đầu và kết thúc. Theo đuổi khớp tuyệt đối ở mọi câu thường làm lời thoại gượng, mất tự nhiên, nên người làm nghề ưu tiên tự nhiên ở cảnh xa và chặt ở cảnh gần.
Kịch bản chuyển thể có được phép đổi nghĩa so với bản gốc không?
Được ở mức diễn đạt, như đổi câu đùa, đổi cách nói cho vừa khuôn miệng, miễn giữ chức năng của câu trong cảnh. Không được đổi thông tin cốt truyện, quan hệ nhân vật hay thông điệp mà nhà làm phim muốn truyền tải. Mọi chỗ đổi xa nên ghi chú để bên đặt dịch duyệt.
Dịch kịch bản lồng tiếng từ một bản dịch tiếng Anh trung gian có được không?
Với phim tiếng Hàn, tiếng Nhật, tiếng Trung, đôi khi chỉ có kịch bản tiếng Anh. Làm được, nhưng tốt nhất người chuyển thể vẫn nghe tiếng gốc hoặc có người đọc tiếng gốc soát lại, vì bản trung gian thường đã mất kính ngữ, sắc thái và đã được nén theo cách của ngôn ngữ trung gian.
Có nên để diễn viên lồng tiếng tự sửa lời trong buổi thu?
Nên cho phép đề xuất, vì diễn viên cảm nhận rõ nhất câu nào khó nói. Nhưng quyết định cuối thuộc về đạo diễn lồng tiếng, và mọi thay đổi phải được ghi lại vào kịch bản. Nếu không, kịch bản lưu trữ và lời thực tế lệch nhau, gây rắc rối khi làm phụ đề khiếm thính hoặc sửa về sau.
Phim hoạt hình có dễ khớp khẩu hình hơn phim người đóng không?
Tuỳ cách vẽ. Hoạt hình vẽ đơn giản chỉ có vài dạng miệng, khớp đầu và cuối là đủ. Hoạt hình 3D hiện đại thường làm khẩu hình theo giọng gốc khá chi tiết, nên đòi hỏi khớp không kém phim người đóng, nhất là cảnh cận nhân vật.