Phiên dịch đi khám bệnh là dịch lời giữa người bệnh và nhân viên y tế khi hai bên không chung ngôn ngữ: lúc kể triệu chứng, nghe bác sĩ giải thích, ký giấy đồng ý, hỏi về cách dùng thuốc đã được kê. Hai nguyên tắc không đổi là dịch trung thực từng chữ có ý nghĩa lâm sàng, và giữ bí mật mọi thông tin sức khoẻ nghe được. Người phiên dịch không chẩn đoán, không giải thích bệnh thay bác sĩ, không khuyên dùng hay bỏ thuốc.
Trong thương mại, việc này hay xảy ra theo hai hướng: chuyên gia, đối tác nước ngoài đang công tác ở Việt Nam bị ốm hoặc gặp tai nạn lao động; và người Việt, có khi là lãnh đạo doanh nghiệp, sang nước khác khám chuyên sâu. Cả hai đều cần một người dịch hiểu vai trò của mình trong phòng khám, và một chút chuẩn bị trước.
Bài này là kiến thức về phiên dịch, không phải lời khuyên y tế. Mọi quyết định chuyên môn thuộc về bác sĩ điều trị; khi có dấu hiệu cấp cứu, gọi cấp cứu trước, tìm người dịch sau.
Vì sao không nên để người nhà hay đồng nghiệp dịch
Cách làm phổ biến nhất là nhờ người đi cùng biết chút tiếng Anh, hoặc nhờ con, cháu đi theo. Nó tiện, nhưng có ba vấn đề. Thiếu thuật ngữ: phân biệt đau nhói, đau âm ỉ, đau lan; dị ứng với tác dụng phụ; tiền sử bản thân với tiền sử gia đình là việc khó với người không quen. Lọc thông tin: người thân thường giấu bớt tin xấu "cho đỡ lo", hoặc ngại dịch câu hỏi riêng tư về rượu, thuốc lá, đời sống tình dục. Quan hệ quyền lực: nhân viên dịch cho sếp, cấp dưới dịch cho chuyên gia của đối tác khó dịch đủ những gì không muốn nói trước mặt cấp trên.
Nghiên cứu về phiên dịch y tế ủng hộ nhận định này. Một nghiên cứu thường được dẫn của Glenn Flores và cộng sự đăng trên tạp chí Pediatrics năm 2003, phân tích băng ghi âm các buổi khám nhi có phiên dịch, ghi nhận lỗi dịch khá phổ biến, và lỗi của người dịch tự phát (người nhà, nhân viên không được đào tạo) có khả năng gây hệ quả lâm sàng cao hơn lỗi của phiên dịch viên được đào tạo. Các nghiên cứu sau đó ở nhiều nước đi theo hướng tương tự, dù khác nhau về mức độ.
Điều này không có nghĩa người thân không được có mặt. Họ vẫn ngồi cạnh để hỗ trợ tinh thần; chỉ là việc dịch nên giao cho người làm được nó, nhất là ở những buổi quan trọng như giải thích kết quả, ký đồng ý phẫu thuật hay thủ thuật.
Phiên dịch y tế làm gì, không làm gì
Dịch đủ và đúng mức độ. Người bệnh nói "hơi đau" thì không dịch thành "đau nhiều", bác sĩ nói "có khả năng" thì không dịch thành "chắc chắn". Mức độ, tần suất, thời gian là thông tin lâm sàng, không được làm tròn.
Dịch ở ngôi thứ nhất. Bác sĩ hỏi, người dịch dịch như thể bác sĩ đang nói trực tiếp. Cách này giúp bác sĩ và người bệnh nói chuyện với nhau, người dịch đứng sau.
Báo khi có rủi ro hiểu sai vì văn hoá. Ví dụ người Việt hay nói "nóng trong" hay "trúng gió", vốn không có tương đương trực tiếp trong y học phương Tây. Người dịch dịch mô tả của người bệnh và có thể báo với bác sĩ rằng đây là cách diễn đạt dân gian, để bác sĩ hỏi thêm triệu chứng cụ thể.
Không giải thích bệnh, không khuyên. Khi người bệnh hỏi người dịch "bệnh này có nặng không", người dịch chuyển câu hỏi đó cho bác sĩ thay vì tự trả lời, dù mình có biết.
Không bỏ câu hỏi nhạy cảm. Câu hỏi về thói quen, quan hệ, sức khoẻ tâm thần đều được dịch nguyên vẹn, với giọng trung tính. Ngại thay người bệnh là lọc thông tin.
Giữ bí mật tuyệt đối. Thông tin sức khoẻ không được kể với công ty, đối tác hay đồng nghiệp của người bệnh, kể cả khi chính bên thuê hỏi, trừ khi người bệnh đồng ý rõ ràng.
Chuẩn bị trước buổi khám
Một buổi khám có phiên dịch thường dài hơn buổi khám thường. Chuẩn bị tốt giúp tiết kiệm thời gian của bác sĩ và giảm khả năng bỏ sót. Người bệnh, với sự hỗ trợ của người dịch, nên chuẩn bị:
- Danh sách thuốc đang dùng: tên thuốc trên vỏ hộp, liều, cách dùng; mang theo vỏ hộp nếu có, vì tên thương mại khác nhau giữa các nước.
- Tiền sử dị ứng: thuốc, thức ăn, mủ cao su; ghi bằng cả hai thứ tiếng.
- Diễn biến triệu chứng: bắt đầu khi nào, ở đâu, tăng giảm theo gì; ghi ra giấy theo dòng thời gian.
- Giấy tờ y tế cũ: kết quả xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh, giấy ra viện. Nếu cần nộp bản dịch viết, đó là việc riêng nên làm trước.
- Bảo hiểm: thẻ bảo hiểm, số hợp đồng, đầu mối liên hệ của công ty bảo hiểm; nhiều bảo hiểm quốc tế yêu cầu gọi trước khi khám.
- Câu hỏi muốn hỏi: viết sẵn ba bốn câu quan trọng nhất để không quên khi gặp bác sĩ.
Người dịch nên được xem danh sách này trước để tra trước tên thuốc, thuật ngữ. Nếu buổi khám thuộc chuyên khoa sâu, như tim mạch hay ung bướu, người dịch có thể đọc trước về thuật ngữ cơ bản của chuyên khoa đó; nhưng việc đọc trước chỉ để dịch đúng, không để giải thích bệnh.
Hai tình huống thường gặp trong thương mại
Phần lớn yêu cầu phiên dịch khám bệnh từ doanh nghiệp rơi vào hai trường hợp dưới đây. Mỗi trường hợp có điểm cần lưu ý riêng.
| Người nước ngoài khám ở Việt Nam | Người Việt khám ở nước ngoài | |
|---|---|---|
| Ai thường đặt dịch | Công ty đón chuyên gia, đối tác | Cá nhân, gia đình, đôi khi công ty cử lãnh đạo đi |
| Bệnh viện có phiên dịch sẵn không | Một số cơ sở y tế quốc tế ở thành phố lớn có nhân viên nói tiếng Anh; ngôn ngữ khác thường phải tự lo | Nhiều bệnh viện ở các nước có dịch vụ phiên dịch y tế; nên hỏi trước có tiếng Việt không |
| Giấy tờ | Hộ chiếu, thẻ bảo hiểm quốc tế, thư công ty xác nhận nếu cần | Hồ sơ bệnh án dịch viết, kết quả cũ, giấy tờ bảo hiểm |
| Rủi ro hay gặp | Tai nạn lao động: cần biên bản, giữ đúng lời người bị nạn | Ký giấy đồng ý thủ thuật mà không hiểu hết |
| Điểm cần nhớ | Người dịch báo công ty theo phạm vi người bệnh đồng ý | Hỏi bệnh viện có cho phép người dịch riêng vào phòng khám không |
Với tai nạn lao động của người nước ngoài tại nhà máy, lời kể của người bị nạn có thể được dùng sau này cho bảo hiểm và điều tra. Người dịch cần dịch đúng lời họ nói, không tự bổ sung cho mạch lạc, và nên tách rõ phần nào là lời người bị nạn, phần nào là lời người chứng kiến.
Giấy đồng ý, hướng dẫn ra viện và những thứ cần văn bản
Có những thứ không nên chỉ dựa vào lời dịch miệng. Giấy đồng ý thủ thuật, phẫu thuật là văn bản pháp lý; người dịch có thể dịch nhìn toàn bộ nội dung cho người bệnh nghe trước khi ký, và người bệnh có quyền hỏi bác sĩ mọi điểm chưa rõ. Một số cơ sở y tế yêu cầu người dịch ký xác nhận đã dịch nội dung; hãy hỏi trước để biết.
Hướng dẫn ra viện và đơn thuốc là thứ người bệnh cần đọc lại ở nhà. Nếu hướng dẫn chỉ có bằng tiếng Việt mà người bệnh là người nước ngoài, nên xin người dịch viết lại tóm tắt cách dùng thuốc đúng như bác sĩ ghi, rồi nhờ nhân viên y tế đọc soát. Người dịch tuyệt đối không tự đổi liều hay giải thích thêm ngoài những gì bác sĩ đã dặn.
Hồ sơ cho bảo hiểm thường cần bản dịch viết có kiểm soát chất lượng, khác với dịch miệng tại phòng khám. Nếu biết trước sẽ cần, hãy xin bản sao hồ sơ ngay khi ra viện, vì xin lại về sau thường mất thời gian.
Phiên dịch qua điện thoại, qua video và giới hạn của chúng
Khi không có người dịch có mặt, phiên dịch qua điện thoại hoặc video là giải pháp thay thế hợp lý cho buổi khám thông thường. Nhiều hệ thống y tế ở nước ngoài dùng hình thức này hằng ngày. Điều kiện để nó hoạt động: âm thanh rõ, có loa ngoài hoặc hai tai nghe, bác sĩ và người bệnh nói từng đoạn ngắn, và người dịch có cách xin nhắc lại.
Giới hạn của nó cũng rõ. Người dịch không thấy người bệnh chỉ vào đâu, không thấy vết thương, không đọc được giấy tờ trên bàn. Với khám có thăm khám thực thể nhiều, có cử chỉ, hoặc khi người bệnh nghe kém, dịch có mặt vẫn tốt hơn. Với các cuộc trao đổi tin xấu, chẩn đoán nặng, việc có mặt giúp người dịch đọc được phản ứng của người bệnh và để bác sĩ dừng đúng lúc.
Còn công cụ dịch tự động trên điện thoại thì nên dùng cho việc hỏi đường trong bệnh viện, không phải cho buổi khám. Sai một chữ về liều hay về dị ứng là cái giá không ai muốn trả, và việc đưa thông tin sức khoẻ lên công cụ trực tuyến cũng là một rủi ro bảo mật cần cân nhắc.
Khi chuyên gia nước ngoài gặp sự cố sức khoẻ: thứ tự ưu tiên
Doanh nghiệp đón chuyên gia nên có sẵn một quy trình ngắn cho tình huống ốm đau, tai nạn, vì lúc xảy ra không ai còn bình tĩnh để nghĩ. Thứ tự dưới đây đặt an toàn lên trước, ngôn ngữ đứng sau.
- Dấu hiệu nguy hiểm, tai nạn nặng: gọi cấp cứu 115 ngay, sơ cứu theo người đã được huấn luyện; không chờ người dịch.
- Báo đầu mối của công ty và người phụ trách an toàn; nếu là tai nạn lao động, giữ nguyên hiện trường theo quy định nội bộ.
- Liên hệ bảo hiểm của chuyên gia nếu có, vì nhiều hợp đồng bảo hiểm quốc tế chỉ định cơ sở y tế hoặc yêu cầu gọi trước.
- Gọi người dịch: có mặt nếu đi khám, qua điện thoại nếu đang ở phòng cấp cứu mà chưa có người tới.
- Chuẩn bị giấy tờ: hộ chiếu, thẻ bảo hiểm, danh sách thuốc đang dùng và dị ứng nếu chuyên gia đã khai trước.
- Sau buổi khám: người dịch ghi lại lời dặn của bác sĩ cho chuyên gia, công ty chỉ nhận thông tin trong phạm vi chuyên gia đồng ý.
Một việc làm trước rất đáng giá: khi chuyên gia đến, xin họ tự nguyện điền một phiếu ngắn gồm dị ứng, thuốc đang dùng, người liên hệ khẩn cấp, và giữ phiếu này kín. Lúc có sự cố, phiếu đó tiết kiệm nhiều phút quý giá và tránh phải dịch vội vàng những thông tin quan trọng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Phiên dịch y tế có cần bằng cấp y khoa không?
Không nhất thiết. Phiên dịch y tế cần vốn thuật ngữ y khoa đủ dùng, hiểu quy trình khám chữa bệnh và chuẩn mực đạo đức riêng của mảng này. Một số nước có chứng chỉ phiên dịch y tế riêng; ở Việt Nam hiện chưa có chứng chỉ bắt buộc chung. Cách kiểm tốt là hỏi kinh nghiệm dịch trong bệnh viện.
Người dịch có được vào phòng mổ hay phòng thủ thuật không?
Tuỳ quy định của từng cơ sở y tế và tình huống. Thông thường phần trao đổi trước và sau thủ thuật cần người dịch, còn trong phòng mổ thì hiếm. Nếu cần trao đổi trong lúc làm thủ thuật có gây tê tại chỗ, hãy hỏi trước bác sĩ cách bố trí người dịch.
Công ty có quyền biết kết quả khám của chuyên gia mình đón không?
Thông tin sức khoẻ thuộc về người bệnh. Công ty chỉ nên biết những gì người bệnh đồng ý chia sẻ, thường là có làm việc tiếp được không và trong bao lâu. Người dịch do công ty thuê vẫn giữ bí mật với công ty, trừ khi người bệnh cho phép.
Người bệnh muốn giấu bác sĩ một điều thì người dịch làm gì?
Người dịch không quyết thay người bệnh nói gì với bác sĩ. Nhưng nếu người bệnh nói một điều quan trọng và dặn đừng dịch, người dịch có thể nhắc rằng mình có trách nhiệm dịch đầy đủ những gì được nói trong buổi khám, và khuyến khích người bệnh tự cân nhắc nói với bác sĩ.
Đi khám ở nước ngoài có cần mang người dịch từ Việt Nam sang không?
Không phải lúc nào cũng cần. Nhiều bệnh viện quốc tế có phiên dịch y tế riêng, đôi khi có cả tiếng Việt. Hãy hỏi bệnh viện trước khi đi. Nếu không có tiếng Việt, người dịch đi cùng hoặc dịch từ xa qua video là hai lựa chọn; cân nhắc theo độ phức tạp của đợt khám.
Ghi âm buổi khám để nghe lại có được không?
Cần hỏi bác sĩ và cơ sở y tế trước, vì nhiều nơi có quy định riêng. Thay cho ghi âm, người bệnh có thể nhờ người dịch giúp ghi lại những điểm bác sĩ dặn ngay sau buổi khám, và đề nghị bác sĩ đọc soát hoặc ghi vào giấy hướng dẫn.