Phiên dịch tiếng Hàn và tiếng Nhật trong doanh nghiệp khó không phải vì từ vựng mà vì hai ngôn ngữ này mã hoá quan hệ: ai trên, ai dưới, ai trong công ty, ai ngoài công ty đều hiện ra trong cách chia động từ và cách gọi tên. Người dịch phải chuyển những tín hiệu đó sang tiếng Việt, vốn cũng có hệ xưng hô riêng nhưng hoạt động khác, mà không làm mất lòng ai.
Ba điểm hay gây hiểu lầm nhất là: chữ "vâng" (hai trong tiếng Nhật, ne trong tiếng Hàn) thường chỉ là tín hiệu "đang nghe đây" chứ không phải "đồng ý"; lời từ chối thường được nói gián tiếp; và quyết định thường không được đưa ra ngay tại bàn mà sau một quá trình nội bộ. Hiểu ba điểm này, bên Việt Nam tránh được phần lớn những lần "tưởng đã chốt".
Bài này không đưa khuôn mẫu về tính cách dân tộc. Mỗi công ty, mỗi người một khác; những gì dưới đây là xu hướng giao tiếp phổ biến mà người dịch cần biết để dịch đúng, không phải quy luật.
Kính ngữ: dịch quan hệ, không chỉ dịch chữ
Tiếng Nhật có hệ kính ngữ (keigo) gồm tôn kính ngữ để nâng người được nói tới, khiêm nhường ngữ để hạ mình, và thể lịch sự chung. Tiếng Hàn có các mức kính ngữ trong đuôi câu và hậu tố tôn kính. Một câu nói của trưởng phòng Nhật với khách hàng và cùng nội dung ấy nói với cấp dưới có thể khác hẳn về hình thức.
Tiếng Việt không chia động từ, nhưng có hệ xưng hô và các từ tình thái như "ạ", "thưa", "xin phép", "dạ". Người dịch chuyển kính ngữ chủ yếu qua những công cụ này. Sai lầm hay gặp là dịch phẳng: lời rất khiêm nhường của đối tác Nhật thành câu trống không trong tiếng Việt, khiến bên Việt Nam tưởng họ lạnh lùng. Chiều ngược lại, dịch "anh", "em" thân mật của bên Việt sang thể thông thường trong tiếng Hàn có thể khiến lãnh đạo Hàn thấy thiếu tôn trọng.
Một chỗ đặc biệt dễ sai là quan hệ trong và ngoài trong tiếng Nhật. Khi nói với khách bên ngoài, nhân viên Nhật thường không dùng kính ngữ cho chính sếp mình, thậm chí gọi tên sếp không kèm hậu tố tôn kính. Người dịch Việt Nam không quen điều này dễ "sửa" cho lịch sự hơn, vô tình làm sai ý người nói. Nguyên tắc là giữ đúng mức lịch sự mà người nói chọn, không tự nâng hay hạ.
Chức danh: gọi đúng, dịch nhất quán
Trong doanh nghiệp Hàn và Nhật, người ta thường gọi nhau bằng chức danh hơn là tên. Gọi sai chức danh, hoặc gọi một trưởng phòng bằng tên riêng, là lỗi người Việt hay mắc. Bảng dưới là các chức danh hay gặp và cách dịch tiếng Việt thường dùng; mỗi công ty có hệ thống riêng, nên hãy xin sơ đồ tổ chức của đối tác.
| Tiếng Nhật | Tiếng Hàn | Cách dịch tiếng Việt thường dùng | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Shachō | Sajang | Giám đốc, tổng giám đốc | Trong công ty nhỏ là người đứng đầu; công ty lớn có thể có chủ tịch ở trên |
| Buchō | Bujang | Trưởng phòng, trưởng bộ phận | Phạm vi rộng hơn "trưởng phòng" trong nhiều công ty Việt |
| Kachō | Gwajang | Trưởng nhóm, trưởng ban | Phạm vi quản lý khác nhau theo công ty; hỏi trước khi dịch |
| Kakarichō | Daeri | Tổ trưởng, chuyên viên chính | Tuỳ công ty; nên hỏi phạm vi quyền hạn |
| (theo tên) + san | (chức danh) + nim | Ông, bà, anh, chị + tên hoặc chức danh | Không tự thêm hậu tố khi đối tác nói về người cùng công ty với khách |
Cách dịch chức danh nên được chốt trong bảng thuật ngữ ngay buổi đầu và dùng nhất quán. Đổi qua đổi lại giữa "trưởng phòng" và "giám đốc bộ phận" khiến bên Việt Nam không rõ ai có quyền quyết định gì. Với chức danh mà tiếng Việt không có tương đương sát, có thể giữ nguyên phiên âm kèm giải thích lần đầu.
"Vâng" không phải đồng ý, "khó" không phải khó
Tiếng xác nhận đang nghe. Người Nhật nói hai, người Hàn nói ne liên tục khi nghe, kể cả khi không đồng ý. Dịch mỗi tiếng ấy thành "vâng, đồng ý" là sai. Người dịch nên dịch thành "vâng" kiểu tiếng Việt khi nghe chuyện, hoặc bỏ qua như một tín hiệu nghe, và chỉ dịch là đồng ý khi người nói thực sự nói đồng ý.
Lời từ chối qua chữ "khó". Trong tiếng Nhật, nói một việc là "khá khó" (muzukashii) trong bối cảnh đề nghị thương mại thường mang nghĩa không thể. Dịch thành "hơi khó" khiến bên Việt Nam tiếp tục thuyết phục trong khi cánh cửa đã đóng.
"Sẽ xem xét". Câu tương đương "xin phép xem xét" (tiếng Nhật kentō shimasu, tiếng Hàn geomtohae bogetseumnida) có thể là xem xét thật, cũng có thể là từ chối lịch sự. Người dịch dịch đúng câu, và trong giờ nghỉ có thể lưu ý với bên thuê rằng câu này cần được theo dõi bằng câu hỏi cụ thể: khi nào có phản hồi, ai sẽ phản hồi.
Im lặng. Khoảng im lặng sau một đề nghị trong cuộc họp với đối tác Nhật có thể là đang cân nhắc, không phải lúng túng. Bên Việt Nam hay vội lấp khoảng im lặng bằng một nhượng bộ mới. Người dịch không dịch được im lặng, nhưng có thể nhắc bên thuê từ trước rằng khoảng lặng là bình thường.
Quyết định được đưa ra ở đâu
Nhiều công ty Nhật Bản ra quyết định theo quy trình lấy ý kiến nội bộ: đề xuất được soạn thành văn bản, chuyển qua nhiều cấp để đóng dấu đồng ý, thường gọi là ringi, kèm việc trao đổi trước không chính thức với những người liên quan (nemawashi). Hệ quả là người ngồi ở bàn họp thường không có quyền nói có hay không ngay; họ cần mang thông tin về. Doanh nghiệp Hàn Quốc thường có cấu trúc thứ bậc rõ và quyết định có thể đến nhanh khi người có quyền đã đồng ý, nhưng người có quyền ấy không phải lúc nào cũng có mặt.
Với người dịch, điều này có hai hệ quả thực tế. Thứ nhất, câu "để chúng mình báo cáo về trụ sở" là thật, không phải né tránh, và bên Việt Nam cần chuẩn bị tài liệu viết để đối tác mang về. Thứ hai, những gì được nói ở bàn họp sẽ được người của đối tác ghi chép rất kỹ và có thể được trích lại nguyên văn vài tuần sau. Người dịch cần dịch chính xác cả những câu xã giao, vì một lời hứa nói vội cũng có thể nằm trong biên bản của họ.
Bên Việt Nam nên hỏi thẳng nhưng lịch sự: quy trình phê duyệt bên đối tác gồm những bước nào, mất khoảng bao lâu, cần thêm tài liệu gì. Câu hỏi này được dịch tự nhiên và thường được đón nhận như dấu hiệu chuyên nghiệp.
Hiểu lầm hay gặp và cách người dịch xử lý
Bảng dưới gom những tình huống phiên dịch tiếng Hàn, tiếng Nhật trong doanh nghiệp FDI hay gặp, kèm cách xử lý không vượt vai trò người dịch.
| Tình huống | Rủi ro | Người dịch làm gì |
|---|---|---|
| Quản lý Hàn nói gay gắt với công nhân | Dịch nguyên giọng gây căng thẳng; làm mềm thì công nhân không biết vấn đề nghiêm trọng | Dịch đúng nội dung và mức độ, giữ giọng chuyên nghiệp, không thêm lời mắng của riêng mình |
| Đối tác Nhật trả lời vòng vo | Bên Việt nghe ra "có thể được" | Dịch sát mức độ; lưu ý văn hoá trong giờ nghỉ |
| Bên Việt gọi đối tác bằng tên riêng | Bị coi là suồng sã | Dịch sang cách gọi chức danh phù hợp, đã thống nhất trước với bên thuê |
| Đùa trong bữa tối | Chơi chữ không dịch được | Giải thích ngắn đây là câu đùa và ý chính, không cố dịch chữ |
| Trao danh thiếp | Nghi thức bị bỏ qua | Nhắc bên thuê nhận bằng hai tay, đọc trước khi cất |
| Con số lớn | Hệ đếm theo vạn (man) dễ quy đổi nhầm | Viết số ra giấy, đọc lại cả hai hệ |
Hệ đếm số là bẫy riêng đáng nhắc: cả tiếng Nhật và tiếng Hàn đếm theo nhóm bốn chữ số, có đơn vị "vạn" (mười nghìn) và "ức" (một trăm triệu). "Ba trăm vạn" là ba triệu, không phải ba trăm nghìn. Người dịch có kinh nghiệm luôn viết số ra giấy khi bàn giá.
Chọn người dịch tiếng Hàn, tiếng Nhật cho đúng việc
Ở Việt Nam, nguồn người biết tiếng Hàn và tiếng Nhật khá dồi dào nhờ các trường đào tạo và cộng đồng doanh nghiệp FDI lớn. Nhưng biết tiếng và phiên dịch thương mại là hai việc. Khi đặt người, nên hỏi: đã dịch trong ngành của bạn chưa; đã dịch đàm phán hay chỉ dịch nội bộ nhà máy; có quen văn phong kính ngữ trong giao tiếp với khách hàng cấp cao không.
Một người dịch giỏi tiếng Hàn trong xưởng có thể chưa quen văn phong khi tiếp chủ tịch tập đoàn, và ngược lại. Với buổi gặp lãnh đạo cấp cao, hãy ưu tiên người đã có kinh nghiệm dịch ở mức đó. Với lắp đặt máy, ưu tiên người hiểu kỹ thuật.
Nếu đối tác Hàn hoặc Nhật đề nghị dùng tiếng Anh, hãy cân nhắc trình độ tiếng Anh của cả hai phía. Dịch trực tiếp giữa tiếng Việt với tiếng Hàn hay tiếng Nhật thường giữ được sắc thái kính ngữ và mức độ cam kết tốt hơn khi cả hai bên cùng dùng ngôn ngữ thứ hai. Dịch Hay nhận yêu cầu cho cả hai cách; bạn chỉ cần ghi rõ ai trong đoàn đối tác nói ngôn ngữ nào thoải mái nhất.
Chuẩn bị một buổi họp với đối tác Hàn hoặc Nhật có phiên dịch
Những bước dưới đây không thay cho brief chung, mà bổ sung các điểm riêng của hai ngôn ngữ này.
- Xin danh sách người tham dự phía đối tác kèm họ tên, chức danh và cách đọc; gửi người dịch để chốt cách gọi trong tiếng Việt.
- Thống nhất cách xưng hô của bên Việt Nam: lãnh đạo xưng gì, nhân viên xưng gì, để người dịch chọn mức kính ngữ phù hợp và giữ ổn định suốt buổi.
- Chuẩn bị tài liệu viết cho đối tác mang về: tóm tắt đề xuất, bảng giá, tiến độ, có bản tiếng Anh hoặc tiếng của đối tác, vì quyết định thường được đưa ra sau buổi họp.
- Viết sẵn các con số quan trọng, quy đổi sẵn sang hệ vạn nếu cần, để người dịch đọc đúng ngay lần đầu.
- Dặn người dịch được phép xin làm rõ khi đối tác trả lời vòng vo, bằng câu hỏi trung tính về thời hạn và người phụ trách.
- Cuối buổi, nhờ người dịch đọc lại các điểm hai bên đã thống nhất và những điểm đối tác hẹn trả lời sau; gửi thư xác nhận trong ngày.
Bước cuối đặc biệt quan trọng với đối tác Nhật: một thư xác nhận rõ ràng, lịch sự, liệt kê việc của từng bên, thường được đánh giá cao và giúp quy trình phê duyệt nội bộ của họ chạy nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nên gọi đối tác Hàn Quốc thế nào cho đúng?
Trong môi trường công việc, cách an toàn là gọi theo họ kèm chức danh, hoặc chức danh kèm hậu tố tôn kính. Gọi tên riêng chỉ khi đối tác chủ động đề nghị. Khi không rõ chức danh, hỏi người dịch hoặc xem danh thiếp. Người dịch sẽ chuyển cách gọi tiếng Việt của bạn sang dạng phù hợp.
Có cần biết tiếng Nhật cơ bản khi làm việc qua phiên dịch không?
Không bắt buộc, nhưng vài câu chào hỏi và cảm ơn được đối tác đón nhận tích cực. Biết một chút còn giúp bạn nhận ra tiếng hai không phải đồng ý. Tuy vậy, đừng chen tiếng Nhật bập bẹ vào phần nội dung chính, vì dễ tạo hiểu lầm mà người dịch phải gỡ.
Phiên dịch tiếng Hàn cho nhà máy và cho đàm phán có khác nhau không?
Khác khá nhiều. Dịch trong nhà máy cần thuật ngữ kỹ thuật, tốc độ, khả năng làm việc trong tiếng ồn và với công nhân. Dịch đàm phán cần văn phong trang trọng, kính ngữ chuẩn, độ chính xác cao với điều khoản và con số. Một người làm tốt cả hai có, nhưng nên hỏi kinh nghiệm cụ thể.
Đối tác Nhật nói được tiếng Anh, có nên dùng tiếng Anh cho nhanh?
Có thể cho trao đổi thường ngày. Với buổi quan trọng, nhiều doanh nghiệp vẫn dùng người dịch tiếng Nhật, vì đối tác diễn đạt sắc thái và mức độ cam kết chính xác hơn bằng tiếng mẹ đẻ, còn bên Việt Nam nghe được lời từ chối khéo mà tiếng Anh trung gian dễ làm mất.
Khi nào nên dùng hai người dịch cho một buổi làm việc với đối tác Hàn?
Khi buổi làm việc kéo dài cả ngày, khi có hai nhóm làm việc song song, hoặc khi đàm phán có giá trị lớn và mỗi bên muốn người dịch riêng. Với cuộc họp ngắn, một người là đủ nếu được nghỉ hợp lý và nhận tài liệu trước.
Danh thiếp nên in song ngữ không?
Nhiều doanh nghiệp làm việc thường xuyên với đối tác Nhật, Hàn in mặt sau danh thiếp bằng tiếng của đối tác. Nếu làm, hãy nhờ người dịch kiểm cách viết tên và chức danh, vì chức danh dịch sai trên danh thiếp sẽ theo bạn suốt quan hệ.