Dịch sách kỹ năng và sách phi hư cấu (kinh doanh, tâm lý ứng dụng, khoa học phổ thông, lịch sử, giáo trình) khác dịch tiểu thuyết ở chỗ sản phẩm là một lập luận, không phải một câu chuyện. Người đọc dùng cuốn sách để hiểu và làm theo, nên ưu tiên số một là khái niệm then chốt được dịch chính xác và nhất quán, số liệu không sai một chữ số, và mọi trích dẫn, tài liệu dẫn đều truy lại được.
Cái khó nằm ở những chỗ ít người để ý: một khái niệm tác giả tự đặt tên được dịch ba cách ở ba chương, một ví dụ dựa trên luật thuế Mỹ khiến người đọc Việt không hiểu điểm muốn nói, một bảng số liệu bị đổi đơn vị mà quên đổi tổng, một cuốn sách được trích dẫn đã có bản tiếng Việt nhưng người dịch tự dịch lại tên. Bài này đi qua từng nhóm vấn đề và quy trình để kiểm chúng.
Khái niệm then chốt: chọn một lần, dùng suốt cuốn
Mỗi cuốn sách phi hư cấu đáng đọc thường xoay quanh một vài khái niệm, nhiều khi do chính tác giả đặt tên. Ví dụ quen thuộc là "growth mindset" của Carol Dweck trong cuốn Mindset (2006), trong tiếng Việt thường được dịch là "tư duy phát triển". Khi khái niệm đã có cách dịch được dùng rộng rãi trong tiếng Việt, đặc biệt trong giới học thuật, nên dùng cách đó; tự đặt một cách dịch mới chỉ vì thấy hay hơn sẽ khiến người đọc không nối được cuốn sách với những gì họ đã biết.
Khi khái niệm chưa có cách dịch quen, người dịch cần cân nhắc ba tiêu chí: đúng nghĩa theo định nghĩa của tác giả (không theo nghĩa thông thường của từ), ngắn đủ để lặp lại hàng trăm lần mà không nặng nề, và phân biệt được với các khái niệm gần nghĩa trong cùng cuốn. Nên ghi thuật ngữ gốc trong ngoặc ở lần xuất hiện đầu tiên, và cân nhắc một bảng thuật ngữ cuối sách nếu có nhiều khái niệm.
Một lỗi phổ biến là đa dạng hoá theo phản xạ văn chương: dịch cùng một thuật ngữ bằng hai ba từ khác nhau cho "đỡ lặp". Trong tiểu thuyết đó có thể là lựa chọn văn phong; trong sách phi hư cấu, người đọc sẽ nghĩ đó là hai khái niệm khác nhau. Ngược lại, khi tác giả dùng hai từ gốc khác nhau cho hai ý gần nhau, bản dịch cũng phải giữ hai từ khác nhau dù tiếng Việt muốn gộp.
Số liệu, đơn vị, tiền tệ và ngày tháng
Không làm tròn, không làm lại phép tính. Số trong bản gốc là dữ kiện của tác giả. Người dịch chép đúng, kiểm hai lần, và không tự ý làm tròn. Nếu phát hiện phép tính sai trong bản gốc, ghi vào danh sách câu hỏi gửi tác giả thay vì tự sửa.
Dấu thập phân và phân cách hàng nghìn. Tiếng Anh dùng dấu chấm cho thập phân và dấu phẩy cho hàng nghìn; tiếng Việt ngược lại. Đây là nguồn lỗi nguy hiểm nhất vì 1,500 trong tiếng Anh là một nghìn năm trăm, còn 1,5 trong tiếng Việt là một phẩy năm. Phải chuyển đổi nhất quán trong toàn bộ văn bản, bảng và biểu đồ.
Đơn vị đo. Dặm, pound, độ F thường được đổi sang hệ mét cho người đọc Việt, kèm giá trị gốc trong ngoặc nếu con số quan trọng. Khi đổi, làm tròn hợp lý theo độ chính xác của số gốc ("khoảng năm dặm" không thành "8,047 km").
Tiền tệ. Thường giữ nguyên đơn vị tiền gốc, không quy đổi sang đồng Việt Nam, vì tỷ giá thay đổi và số tiền gắn với bối cảnh của thời điểm, nơi chốn trong sách. Chỉ thêm chú thích khi cần hiểu mức độ lớn nhỏ.
Ngày tháng và niên đại. Chuyển sang thứ tự ngày – tháng – năm; kiểm các mốc lịch sử; cẩn thận với cách viết thập niên ("the 80s") cần ghi rõ thế kỷ nếu có thể gây hiểu lầm.
Ví dụ văn hoá: giữ, thay hay giải thích
Sách kỹ năng và kinh doanh viết cho thị trường Mỹ đầy ví dụ người đọc Việt không có kinh nghiệm: ẩn dụ bóng chày, hệ thống điểm tín dụng, tài khoản hưu trí, văn hoá tip, lễ Tạ ơn. Phản xạ đầu tiên của nhiều người là "Việt hoá" ví dụ cho dễ hiểu. Nhưng ví dụ là bằng chứng của tác giả: thay một câu chuyện có thật ở Mỹ bằng một câu chuyện giả ở Việt Nam là sửa lập luận, không phải dịch.
Cách xử lý thường dùng theo thứ tự ưu tiên: giữ nguyên ví dụ và dịch sao cho điểm muốn nói hiện rõ (nhiều khi chỉ cần thêm vài chữ giải thích trong câu); thêm chú thích người dịch ngắn nếu ví dụ cần kiến thức nền; và chỉ thay thế khi ví dụ là ẩn dụ tu từ thuần tuý, không mang dữ kiện ("ghi điểm" thay cho một ẩn dụ bóng chày cụ thể). Việc thêm một ví dụ Việt Nam bổ sung, nếu có, nên do đơn vị làm sách quyết định với sự đồng ý của bên cấp quyền, và đánh dấu rõ là của bản tiếng Việt.
Với lời khuyên mang tính pháp lý, thuế, y tế áp dụng cho nước của tác giả, đơn vị làm sách thường thêm một ghi chú chung ở đầu sách rằng các thông tin này theo hệ thống của nước đó và người đọc cần kiểm quy định hiện hành tại Việt Nam. Người dịch không nên tự "điều chỉnh" lời khuyên cho hợp luật Việt Nam — đó là việc của chuyên gia.
Sách phi hư cấu cũng có giọng
Một hiểu lầm phổ biến là sách kỹ năng, sách kinh doanh chỉ cần đúng nghĩa, còn văn phong không quan trọng. Thực tế, nhiều cuốn bán chạy toàn cầu thành công một phần nhờ giọng: tác giả kể chuyện bản thân, đùa nhẹ, xưng hô thân mật với người đọc, dùng câu ngắn dứt khoát. Bản dịch biến giọng đó thành văn bản hành chính trang trọng thì cuốn sách mất đúng thứ khiến người ta đọc hết.
Câu hỏi xưng hô với người đọc là quyết định đầu tiên: tác giả viết "you" thân mật thì tiếng Việt dùng "bạn" là phổ biến và tự nhiên; khi tác giả nói về chính mình, cần chọn đại từ ngôi thứ nhất hợp với hình ảnh tác giả — một nhà khoa học đứng tuổi khác một doanh nhân trẻ kể chuyện khởi nghiệp. Lựa chọn này ảnh hưởng đến cả cuốn, nên thử trên hai trang trước khi dịch tiếp.
Với sách khoa học phổ thông, giọng còn là công cụ giải thích: tác giả dùng ví von, câu hỏi tu từ, nhịp chậm lại trước một ý khó. Người dịch cần giữ các nhịp đó, không gộp ba câu ngắn dẫn dắt thành một câu dài đầy đủ thông tin nhưng mất đi sự kiên nhẫn của người thầy.
Trích dẫn, tài liệu tham khảo và chỉ mục
Phần cuối sách phi hư cấu thường bị dồn làm vội, trong khi người đọc nghiêm túc dùng nó nhiều nhất. Quy ước phổ biến:
- Trích dẫn từ sách đã có bản tiếng Việt: dùng đoạn tương ứng trong bản tiếng Việt đã xuất bản (ghi rõ người dịch), hoặc dịch mới và ghi chú như vậy. Tên sách dùng tên bản tiếng Việt, ví dụ Thinking, Fast and Slow của Daniel Kahneman (2011) thường được nhắc với tên tiếng Việt "Tư duy nhanh và chậm".
- Danh mục tài liệu tham khảo giữ nguyên ngôn ngữ gốc để người đọc tra được; chỉ dịch các phần mô tả như "truy cập ngày", "biên tập".
- Chú thích nguồn cuối sách giữ cách đánh số của bản gốc; kiểm số trang tham chiếu nếu chú thích nhắc "xem trang…" của chính cuốn sách.
- Chỉ mục không thể dịch từng dòng: thứ tự chữ cái thay đổi và số trang thay đổi. Phải lập lại từ bản dàn trang tiếng Việt, dựa trên danh sách mục từ gốc.
- Tham chiếu chéo nội bộ ("như đã nói ở chương 3") kiểm lại sau dàn trang.
- Hình, bảng, biểu đồ có chữ cần được dịch và dàn lại; nếu bên cấp quyền gửi tệp gốc của hình thì làm lại sạch hơn nhiều so với đè chữ lên ảnh.
Bảng lỗi hay gặp và cách tránh
Các lỗi dưới đây gom từ kinh nghiệm biên tập sách phi hư cấu dịch. Hầu hết bắt được bằng một bảng quy ước và một vòng kiểm riêng cho số liệu.
| Lỗi hay gặp | Hậu quả | Cách tránh |
|---|---|---|
| Một khái niệm dịch hai ba cách | Người đọc tưởng là nhiều khái niệm | Bảng thuật ngữ chốt từ đầu, tìm kiếm toàn văn trước khi giao |
| Đổi dấu thập phân không nhất quán | Số sai lệch hàng nghìn lần | Một vòng kiểm riêng chỉ đọc số, đối chiếu từng con với bản gốc |
| Tự dịch lại tên sách đã có bản tiếng Việt | Người đọc không tìm được sách | Tra tên bản tiếng Việt trước khi dịch tên tác phẩm |
| Việt hoá ví dụ mang tính bằng chứng | Sai lệch lập luận của tác giả | Giữ ví dụ, giải thích ngắn trong câu hoặc chú thích |
| Dịch chỉ mục từng dòng | Thứ tự sai, số trang sai | Lập lại chỉ mục từ bản dàn trang tiếng Việt |
| Bỏ chữ trong hình, bảng | Người đọc thấy tiếng Anh giữa trang tiếng Việt | Kiểm kê hình có chữ ngay đầu dự án, xin tệp gốc |
Với sách có nhiều số liệu, nên có một người kiểm số riêng, không phải người dịch — người dịch đọc lại bản mình thường đọc theo ý, mắt bỏ qua chữ số.
Quy trình cho sách chuyên sâu và giáo trình
Sách khoa học, y học, kỹ thuật, luật, tài chính viết cho người học hoặc người làm nghề cần thêm một lớp kiểm của chuyên gia. Quy trình thường gồm:
- Kiểm kê thuật ngữ trước khi dịch, đối chiếu với thuật ngữ đang dùng trong giáo trình, tiêu chuẩn và tài liệu tiếng Việt của ngành.
- Chọn người dịch có nền chuyên môn hoặc ghép một người dịch giỏi tiếng Việt với một chuyên gia hiệu đính.
- Dịch theo chương, gửi chương đầu cho chuyên gia hiệu đính sớm để chốt thuật ngữ trước khi đi tiếp.
- Hiệu đính chuyên môn: chuyên gia kiểm khái niệm, công thức, đơn vị, không sửa văn phong trừ khi gây hiểu sai.
- Biên tập tiếng Việt: đọc thuần để bản dịch không thành chuỗi câu dịch sát cú pháp tiếng Anh.
- Kiểm số, công thức, hình và chỉ mục sau dàn trang, trước khi duyệt in.
Dịch Hay nhận dịch sách phi hư cấu và sách chuyên ngành theo quy trình có hiệu đính chuyên môn khi cần, kèm bảng thuật ngữ bàn giao cho đơn vị làm sách. Bạn có thể gửi mục lục và một chương mẫu qua mẫu đăng ký trên trang để nhận đề xuất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên Việt hoá ví dụ trong sách kỹ năng cho gần gũi?
Chỉ khi ví dụ là ẩn dụ tu từ không mang dữ kiện. Ví dụ là nghiên cứu, câu chuyện có thật hoặc số liệu thì là bằng chứng của tác giả, không nên thay. Muốn thêm ví dụ Việt Nam thì đơn vị làm sách quyết định với bên cấp quyền và đánh dấu rõ phần bổ sung.
Tên sách được nhắc trong bài đã có bản dịch tiếng Việt thì ghi thế nào?
Thông lệ là dùng tên bản tiếng Việt đã phát hành, có thể kèm tên gốc trong ngoặc ở lần đầu. Nếu chưa có bản tiếng Việt, dịch nghĩa tên sách và kèm tên gốc, hoặc giữ tên gốc in nghiêng. Danh mục tài liệu tham khảo cuối sách thì giữ nguyên tên gốc.
Có cần dịch danh mục tài liệu tham khảo không?
Thường không dịch tên tài liệu, vì người đọc cần tên gốc để tìm. Chỉ dịch các thành phần mô tả chung như tên các mục, ghi chú truy cập. Cách trình bày theo kiểu trích dẫn của bản gốc nên được giữ nguyên.
Ai chịu trách nhiệm khi sách dịch có số liệu sai?
Nếu số sai từ bản gốc, đó là lỗi của tác giả; người dịch nên phát hiện và hỏi lại. Nếu sai trong quá trình dịch hoặc dàn trang, trách nhiệm thuộc các khâu dịch, biên tập, kiểm mo-rát theo thoả thuận. Cách phòng tốt nhất là một vòng kiểm số độc lập.
Sách kỹ năng có cần lời người dịch không?
Thường không cần, trừ khi có những lựa chọn lớn cần giải thích, như cách dịch một khái niệm trung tâm khác với cách đang dùng phổ biến, hoặc khi nội dung gắn với hệ thống pháp lý, tài chính của nước khác. Khi đó một trang ngắn ở đầu sách giúp người đọc dùng sách đúng.
Dịch giáo trình đại học khác dịch sách phổ thông thế nào?
Giáo trình cần thuật ngữ khớp với chương trình và tài liệu ngành tại Việt Nam, công thức và ký hiệu chuẩn, bài tập có đáp án được kiểm lại, và thường cần chuyên gia hiệu đính. Mức độ chính xác được ưu tiên hơn văn phong, dù văn phong vẫn phải rõ ràng cho người học.