Một cuốn sách dịch đi qua bốn chặng: giải quyết bản quyền, dịch (thường gồm dịch thử rồi dịch trọn, mỗi bản thảo qua ít nhất hai đến ba vòng của chính người dịch), biên tập (của đơn vị làm sách và của nhà xuất bản), rồi dàn trang, đọc mo-rát và in. Bản thảo chỉ được in khi có quyết định xuất bản của nhà xuất bản theo quy định hiện hành.
Phần lớn sự chậm trễ không nằm ở tốc độ gõ phím của người dịch mà ở những chỗ nối giữa các chặng: bản gốc gửi sang thiếu, câu hỏi gửi tác giả không ai trả lời, biên tập viên và người dịch không thống nhất cách gọi tên nhân vật. Bài này đi từng chặng, nêu ai chịu trách nhiệm gì và những điểm bạn nên chốt bằng văn bản ngay từ đầu.
Bài viết hữu ích cho đơn vị làm sách lần đầu ra sách dịch, cho tác giả, tổ chức muốn dịch một ấn phẩm riêng, và cho người dịch mới nhận cuốn sách đầu tay.
Ai làm gì trong một cuốn sách dịch
Chủ sở hữu bản quyền và người đại diện. Thường là nhà xuất bản nước ngoài hoặc đại lý bản quyền của tác giả. Họ cấp quyền dịch và phát hành trong một lãnh thổ, một ngôn ngữ, một khoảng thời gian, kèm điều kiện như không được cắt bỏ nội dung, phải gửi bìa duyệt trước, ghi tên tác giả theo đúng mẫu.
Đơn vị làm sách. Có thể chính là nhà xuất bản hoặc một công ty sách liên kết xuất bản. Đây là bên chọn người dịch, trả nhuận bút, tổ chức biên tập lần một, thiết kế, in và phát hành.
Nhà xuất bản. Chịu trách nhiệm pháp lý về nội dung: biên tập viên của nhà xuất bản đọc duyệt, giám đốc ra quyết định xuất bản, nhà xuất bản làm thủ tục đăng ký và nộp lưu chiểu theo quy định hiện hành.
Người dịch. Chịu trách nhiệm về độ chính xác và chất lượng tiếng Việt của bản dịch, trả lời câu hỏi biên tập, duyệt các thay đổi đáng kể trên bản dịch đứng tên mình.
Biên tập viên. Có thể có hai người ở hai lớp: một người đối chiếu với bản gốc, một người đọc thuần như sách viết bằng tiếng Việt. Ở cuốn sách chuyên môn còn có người hiệu đính là chuyên gia trong ngành.
Hoạ sĩ, người dàn trang và người đọc mo-rát. Mo-rát là bản in thử sau dàn trang. Lỗi sinh ra ở chặng này rất khác lỗi dịch: rơi chữ, vỡ dấu tiếng Việt, chú thích nhảy sai trang, mục lục lệch số trang.
Trước khi dịch: chốt bản gốc, quyền và những điều kiện ràng buộc
Việc mua bản quyền dịch là một quy trình riêng với hợp đồng riêng; người dịch hiếm khi tham gia nhưng chịu ảnh hưởng trực tiếp. Hợp đồng bản quyền thường có hạn phát hành: sau một số tháng kể từ ngày ký mà sách chưa ra thì quyền có thể hết hiệu lực. Nghĩa là lịch dịch không thể kéo dài tuỳ ý, và cần tính ngược từ ngày phải phát hành để biết người dịch thật sự có bao nhiêu tuần.
Chốt ấn bản gốc. Một cuốn sách có thể có bản bìa cứng, bản bìa mềm sửa chữa, bản kỷ niệm thêm lời bạt, bản Anh và bản Mỹ khác nhau về chính tả lẫn đôi chỗ nội dung. Hãy ghi rõ dịch từ ấn bản nào, năm nào, và xin tệp gốc của nhà xuất bản nước ngoài thay vì để người dịch tự mua một bản điện tử bất kỳ. Dịch xong mới phát hiện lệch ấn bản là phải đối chiếu lại cả cuốn.
Đọc kỹ các điều kiện của bên cấp quyền. Có hợp đồng không cho cắt, không cho thêm phụ lục, yêu cầu giữ nguyên chú thích của tác giả, hoặc yêu cầu bản dịch tên sách phải được duyệt. Những điều này quyết định người dịch được phép xử lý chú thích, ảnh minh hoạ và tên sách đến đâu. Phần quyền của dịch giả với bản dịch và hợp đồng mua bản quyền là đề tài pháp lý riêng, nên được đơn vị làm sách làm rõ với luật sư hoặc bộ phận bản quyền.
Chọn người dịch bằng bản dịch thử
Dịch thử là cách rẻ nhất để tránh một bản thảo 300 trang phải dịch lại. Làm cho đáng tin thì nên đi theo các bước sau.
- Chọn đoạn thử khó, không chọn đoạn đầu sách. Lấy 5–10 trang gồm một đoạn thoại, một đoạn miêu tả, một đoạn có thuật ngữ hoặc chơi chữ. Trang đầu thường được tác giả chăm chút nên dễ dịch và không phản ánh tay nghề thật.
- Gửi cùng một đoạn cho hai đến ba người để so trên cùng một mặt bằng, kèm bản mô tả ngắn: sách cho ai đọc, giọng mong muốn, các quy ước đã có (cách viết tên riêng, xưng hô).
- Đọc bản tiếng Việt trước, đối chiếu sau. Bản nào đọc trôi như văn viết tiếng Việt mới đáng mang ra so với gốc. Bản trôi mà sai nghĩa thì loại; bản đúng nghĩa mà nặng nề thì xem người dịch có sửa được không.
- Hỏi người dịch về lựa chọn của họ. Một người dịch giỏi giải thích được vì sao chọn cách xưng hô này, vì sao giữ hay bỏ một hình ảnh. Câu trả lời cho thấy họ dịch có chủ đích hay dịch theo phản xạ.
- Chốt bằng hợp đồng dịch ghi rõ ấn bản gốc, hạn giao từng phần, số vòng sửa, quy ước chú thích, cách xử lý khi biên tập sửa nhiều, và nhuận bút. Đừng để đến khi giao bản thảo mới bàn những chuyện này.
Một lưu ý công bằng: bản dịch thử nên được trả công nếu dài quá vài trang, và không nên dùng các bản dịch thử ghép lại thành bản dịch thật. Người dịch có kinh nghiệm thường từ chối những đợt thử không rõ ràng như vậy, và đơn vị làm sách mất luôn những người tốt nhất.
Người dịch làm việc qua những vòng nào
Một bản dịch sách tử tế hiếm khi là bản gõ một lần. Cách làm phổ biến ở người dịch chuyên nghiệp gồm các vòng: đọc trọn sách trước khi dịch để biết kết thúc, biết nhân vật nào sẽ đổi quan hệ với nhân vật nào (quyết định xưng hô ngay từ chương đầu); lập bảng tên riêng và thuật ngữ; dịch bản nháp một bám sát nghĩa, đánh dấu mọi chỗ chưa chắc; để bản thảo nguội vài ngày; rồi làm bản hai đối chiếu từng câu với gốc và bản ba đọc thuần tiếng Việt, ưu tiên nhịp câu và giọng.
Trong lúc dịch, người dịch gom các câu hỏi thành một danh sách gửi tác giả hoặc nhà xuất bản gốc qua đơn vị làm sách: một chơi chữ có hàm ý gì, một nhân vật phụ là nam hay nữ, một trích dẫn lấy từ đâu. Gửi theo đợt, mỗi câu kèm số trang và đoạn gốc; gửi từng câu lẻ tẻ thì dễ bị bỏ qua. Tác giả còn sống thường sẵn lòng trả lời, và câu trả lời của họ đôi khi lật ngược cách hiểu của cả một chương.
Với sách dài, nên chia giao theo phần (ví dụ mỗi phần một phần ba cuốn) để biên tập viên đọc song song và phát hiện sớm những lệch quy ước. Phát hiện ở chương ba rằng người dịch và biên tập hiểu khác nhau về giọng kể thì sửa nhẹ hơn rất nhiều so với phát hiện khi cả cuốn đã xong.
Bảng các chặng: bàn giao gì, ai chịu trách nhiệm, lỗi hay gặp
Bảng dưới đây gom lại toàn bộ chuỗi, dùng được như danh mục kiểm tra cho một dự án sách dịch.
| Chặng | Sản phẩm bàn giao | Người chịu trách nhiệm | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Bản quyền | Hợp đồng, tệp gốc đúng ấn bản, điều kiện của bên cấp quyền | Đơn vị làm sách | Dịch nhầm ấn bản; không biết hạn phát hành |
| Dịch thử | 5–10 trang của hai, ba người dịch | Biên tập viên phụ trách | Chọn đoạn quá dễ; không có bản mô tả giọng |
| Dịch | Bản thảo theo phần, bảng tên riêng, danh sách câu hỏi | Người dịch | Không đọc trọn trước nên xưng hô phải sửa lại cả cuốn |
| Biên tập lớp một | Bản thảo có theo dõi thay đổi, bảng quy ước cập nhật | Biên tập viên đơn vị làm sách | Sửa theo giọng riêng của biên tập viên |
| Biên tập nhà xuất bản | Bản thảo duyệt, hồ sơ xuất bản | Biên tập viên nhà xuất bản | Phát hiện muộn nội dung cần trao đổi lại với bên cấp quyền |
| Dàn trang và mo-rát | Mo-rát các vòng, bản chốt in | Người dàn trang, người đọc mo-rát | Vỡ dấu, rơi chú thích, mục lục lệch trang |
Ở mỗi chặng, hãy giữ một tệp bảng quy ước duy nhất do một người quản lý. Khi người dịch, biên tập và dàn trang cùng tự ghi chú ở chỗ riêng, cuốn sách in ra sẽ có hai cách viết cùng một tên.
Thời gian và chi phí dịch sách phụ thuộc vào những yếu tố nào
Không có con số chung cho mọi cuốn sách. Khi đơn vị làm sách hoặc người dịch ước lượng, họ cân nhắc các yếu tố sau, và bạn nên mô tả đủ chúng khi gửi yêu cầu để nhận một đề xuất sát thực tế.
- Độ dài thực tính theo số chữ của bản gốc, không theo số trang: cùng 300 trang nhưng cỡ chữ, khổ sách, lượng hình có thể làm số chữ chênh nhau gấp đôi.
- Thể loại và độ khó: tiểu thuyết nhiều thoại, sách có thơ, chơi chữ, phương ngữ, hay sách chuyên môn cần chuyên gia hiệu đính.
- Cặp ngôn ngữ và việc có dịch trực tiếp từ nguyên bản hay qua một ngôn ngữ trung gian.
- Số vòng biên tập và hiệu đính đã thoả thuận, và việc có cần lập chỉ mục, làm lại bảng biểu, chú thích hay không.
- Hạn phát hành theo hợp đồng bản quyền: hạn gấp thường phải chia cho nhiều người dịch, kéo theo một vòng biên tập thống nhất giọng.
- Tình trạng tệp gốc: tệp dàn trang của nhà xuất bản gốc khác hẳn bản chụp từ sách giấy về công sức tách chữ, giữ định dạng.
Chia một cuốn tiểu thuyết cho ba người dịch để kịp hạn là cách tiết kiệm thời gian hay bị đánh giá thấp chi phí: bạn sẽ cần thêm một người đọc trọn để thống nhất giọng, và người đọc sẽ nhận ra ranh giới giữa các phần dù đã biên tập kỹ.
Chuẩn bị gì khi gửi yêu cầu dịch sách
Nếu bạn là đơn vị làm sách, tác giả hoặc tổ chức muốn dịch một ấn phẩm, một yêu cầu tốt gồm: tên sách, ấn bản và tệp gốc (hoặc ít nhất vài chương mẫu), độc giả dự kiến, hạn phát hành, tình trạng bản quyền đã xong hay đang đàm phán, các ràng buộc của bên cấp quyền, và mong muốn về giọng văn (sát gốc, thoáng hơn, có chú thích hay không). Kèm theo một hai cuốn sách dịch bạn thấy hay để làm mốc tham chiếu thì càng rõ.
Dịch Hay nhận dịch sách theo dự án: đọc tệp gốc, đề xuất dịch thử, lập bảng quy ước cùng biên tập viên của bạn và giao bản thảo theo từng phần để hai bên phát hiện lệch sớm. Bạn có thể để lại thông tin trong mẫu đăng ký trên trang, mô tả cuốn sách và mốc thời gian; đề xuất cụ thể sẽ dựa trên các yếu tố đã nêu ở mục trên chứ không theo một bảng giá cố định.
Dù làm với ai, hãy giữ nguyên tắc: thoả thuận trước về số vòng sửa và quyền duyệt bản cuối của người dịch. Tranh chấp phổ biến nhất trong sách dịch không phải chuyện tiền mà là chuyện một bản dịch bị sửa nhiều đến mức người dịch không muốn đứng tên.
Câu hỏi thường gặp
Người dịch có cần đọc hết cuốn sách trước khi bắt đầu dịch không?
Nên đọc hết, nhất là với tiểu thuyết. Xưng hô, tên gọi, các chi tiết cài cắm đều phụ thuộc vào diễn biến về sau. Một nhân vật được giới thiệu như người lạ nhưng hoá ra là cha ruột sẽ buộc người dịch đổi cách xưng hô từ chương một nếu không biết trước. Sách phi hư cấu thì có thể đọc lướt toàn bộ rồi đọc kỹ theo chương.
Dịch thử bao nhiêu trang là đủ để đánh giá?
Thường 5–10 trang là đủ nếu đoạn được chọn có đủ thoại, miêu tả và một vài chỗ khó như thuật ngữ hay chơi chữ. Dài hơn nữa thì nên trả công. Điều quan trọng hơn độ dài là cùng một đoạn cho mọi ứng viên và kèm bản mô tả giọng văn mong muốn.
Có nên chia một cuốn sách cho nhiều người dịch?
Chỉ khi hạn quá gấp. Nếu chia, cần một bảng quy ước chung trước khi bắt đầu, một người dịch chính chịu trách nhiệm giọng, và một vòng đọc trọn để thống nhất. Sách văn học chia nhiều tay thường lộ ranh giới ở nhịp câu và lớp từ, dù tên riêng đã thống nhất.
Nhà xuất bản và công ty sách khác nhau thế nào trong một cuốn sách dịch?
Theo mô hình liên kết xuất bản phổ biến ở Việt Nam, công ty sách tổ chức dịch, biên tập, in, phát hành; nhà xuất bản biên tập duyệt, ra quyết định xuất bản và chịu trách nhiệm pháp lý về nội dung. Chi tiết thủ tục theo quy định hiện hành, nên hỏi trực tiếp nhà xuất bản liên kết.
Mo-rát là gì và vì sao người dịch nên đọc mo-rát?
Mo-rát là bản in thử sau khi dàn trang. Người dịch nên đọc ít nhất một vòng vì đây là lúc phát hiện chữ rơi, dấu tiếng Việt vỡ, chú thích nhảy sai trang hoặc một câu bị cắt khi chỉnh dòng. Lỗi ở chặng này không phải lỗi dịch nhưng người đọc sẽ quy cho bản dịch.
Tác giả còn sống có trả lời câu hỏi của người dịch không?
Nhiều tác giả sẵn lòng, nhất là khi câu hỏi được gom gọn, có số trang và ngữ cảnh. Đường đi thường qua nhà xuất bản gốc hoặc đại lý bản quyền, nên đơn vị làm sách cần gửi sớm. Câu trả lời đôi khi thay đổi cách hiểu cả một đoạn, đáng công chờ.