Chơi chữ, thành ngữ và tiếng lóng khó dịch vì chúng gắn với hình thức của một ngôn ngữ cụ thể: âm thanh, cách viết, lịch sử dùng chữ của cộng đồng nói ngôn ngữ đó. Dịch nghĩa đúng vẫn có thể làm mất cái cười, mất tính cách nhân vật hoặc làm câu thoại nghe như sách giáo khoa. Người dịch có khoảng năm hướng xử lý chơi chữ, và chọn hướng nào tuỳ vào chức năng của nó trong truyện chứ không tuỳ vào độ khéo của người dịch.
Bài này đi qua từng loại: chơi chữ (có khi là chìa khoá của cốt truyện), thành ngữ (bẫy "Việt hoá quá tay"), tiếng lóng và lời thô tục (bẫy lỗi thời và bẫy làm sạch), lời nói cố ý sai ngữ pháp hoặc mang giọng vùng. Cuối bài có quy trình ra quyết định để cả người dịch lẫn biên tập viên dùng chung.
Năm cách xử lý một chơi chữ
Thay bằng một chơi chữ tiếng Việt khác. Giữ cơ chế (đồng âm, nói lái, tách từ) và chức năng (gây cười, gài manh mối), chấp nhận đổi chữ. Đây là cách được ưa nhất khi làm được, và là chỗ người dịch tài hoa thật sự toả sáng.
Dịch nghĩa và chú thích. Giữ chữ, giải thích lối chơi chữ ở chân trang. Hợp với sách học thuật, sách song ngữ; với tiểu thuyết và truyện cười thì giải thích một câu đùa là giết câu đùa.
Chuyển chỗ (bù trừ). Không làm được chơi chữ ở câu này nhưng thêm một chơi chữ tương tự ở câu khác gần đó, nơi tiếng Việt cho phép. Tổng lượng vui của đoạn được giữ.
Giữ nguyên chữ gốc. Dùng khi chơi chữ bằng tiếng nước ngoài mà người đọc Việt cũng hiểu (vài từ tiếng Anh thông dụng), hoặc khi chữ đó được nhắc lại nhiều lần như một mô-típ.
Bỏ. Chấp nhận mất khi chơi chữ chỉ là trang trí và mọi phương án khác làm câu gượng. Đây không phải thất bại nếu được quyết định có ý thức, và nên ghi vào bảng quy ước để biên tập viên không hỏi lại.
Khi chơi chữ là chìa khoá của cốt truyện
Nhà nghiên cứu Dirk Delabastita (1996) phân loại các cách dịch chơi chữ và lưu ý rằng chọn cách nào phụ thuộc vào việc chơi chữ đó đóng vai gì trong văn bản. Với văn học, vai quan trọng nhất là khi chơi chữ mang thông tin cốt truyện: một câu đố, một manh mối, một tên giả che danh tính.
Ví dụ được nhắc nhiều trong giới dịch thuật: trong bộ Harry Potter, cái tên Tom Marvolo Riddle là phép đảo chữ của câu "I am Lord Voldemort". Bản tiếng Pháp đổi tên nhân vật thành Tom Elvis Jedusor để đảo ra câu "Je suis Voldemort". Người dịch đã đổi cả một tên riêng — điều thường tránh — vì cảnh tiết lộ danh tính sẽ vô nghĩa nếu giữ nguyên. Không phải mọi bản dịch đều chọn như vậy; nhiều bản giữ tên gốc và giữ câu tiếng Anh trên trang, kèm giải thích.
Một ví dụ khác là chương "Chuyện của chuột" trong Alice ở xứ sở thần tiên của Lewis Carroll: Alice nghe "tale" (câu chuyện) thành "tail" (cái đuôi), và bài thơ của con chuột được in uốn lượn như một cái đuôi. Bản dịch phải giữ cùng lúc hiểu lầm âm thanh, hình dáng chữ trên trang và nội dung bài thơ — bài toán mỗi bản dịch Alice giải một cách.
Bài học thực hành: trước khi dịch, liệt kê mọi chơi chữ có liên quan đến cốt truyện và giải quyết chúng trước phần còn lại. Nếu phải đổi một tên riêng hay một chi tiết để giữ manh mối, quyết định đó ảnh hưởng đến cả cuốn (và cả bộ sách), cần bàn với đơn vị làm sách và có khi phải xin ý kiến bên cấp quyền.
Thành ngữ: tương đương có sẵn và bẫy Việt hoá quá tay
Gặp thành ngữ tiếng nước ngoài, người dịch có ba lựa chọn: dùng thành ngữ Việt tương đương, diễn nghĩa bằng lời thường, hoặc dịch sát hình ảnh gốc nếu hình ảnh đó dễ hiểu và có giá trị. Ví dụ, "it's raining cats and dogs" chẳng ai dịch sát; nhưng một thành ngữ có hình ảnh đẹp, dễ đoán nghĩa thì giữ hình ảnh có khi làm bản dịch giàu hơn.
Bẫy lớn nhất là Việt hoá quá tay: để một quý ông Anh thế kỷ mười chín nói "nước đổ đầu vịt" thì tạm chấp nhận được vì hình ảnh trung tính, nhưng để ông ta nói một thành ngữ chứa điển tích Trung Hoa, tên nhân vật dân gian Việt Nam hay đặc sản vùng miền thì người đọc bị kéo ra khỏi thế giới truyện. Quy tắc gọn: tránh thành ngữ chứa tên riêng, điển tích, địa danh hay phong tục đặc thù trong miệng nhân vật nước ngoài.
Bẫy thứ hai là dịch nhầm thành ngữ thành câu thường: không nhận ra đó là thành ngữ nên dịch từng chữ, ra một câu kỳ quặc. Với những cụm nghi ngờ, người dịch nên tra từ điển thành ngữ của ngôn ngữ gốc hoặc hỏi người bản ngữ. Ngược lại, có lúc tác giả cố ý "làm sống lại" nghĩa đen của một thành ngữ để đùa — dịch bằng thành ngữ Việt tương đương sẽ mất cú đùa, khi ấy phải tìm một thành ngữ Việt có nghĩa đen chơi được tương tự.
Tiếng lóng, lời thô tục và giọng vùng
Tiếng lóng lỗi thời nhanh. Một bản dịch dùng tiếng lóng tuổi teen đang thịnh hành sẽ nghe cũ sau vài năm, trong khi cuốn sách có thể được tái bản hàng chục năm. Lối đi phổ biến là dùng khẩu ngữ đời thường có sức sống lâu (nói tắt, câu cộc, cách xưng hô suồng sã) thay vì những từ mốt nhất thời; chỉ dùng từ mốt khi bản gốc cố ý đánh dấu đúng một thời điểm.
Lời thô tục cần đúng mức độ. Hai lỗi đối xứng: làm sạch đến mức nhân vật côn đồ nói như học sinh ngoan, hoặc dịch nặng hơn gốc vì tiếng Việt có những từ chửi rất mạnh. Hãy ước lượng độ nặng trong văn hoá gốc rồi chọn mức tương ứng trong tiếng Việt. Với sách dành cho tuổi mới lớn, chính sách của đơn vị làm sách có thể yêu cầu giảm nhẹ; người dịch nên biết chính sách đó trước khi dịch.
Giọng vùng và lời sai ngữ pháp cố ý. Mark Twain mở đầu Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn bằng một lời ghi chú rằng trong sách có nhiều phương ngữ khác nhau và chúng được viết có chủ đích. Dịch sang tiếng Việt, gán từng phương ngữ cho một vùng Việt Nam sẽ tạo ra một nước Mỹ có giọng Nghệ và giọng Quảng — sai về địa lý. Cách làm thường gặp là đánh dấu sự khác biệt bằng vài đặc điểm khẩu ngữ không gắn với vùng nào (bỏ chủ ngữ, câu ngắn, từ đệm, sai ngữ pháp nhẹ) và giữ chúng nhất quán cho từng nhân vật.
Khi tác giả chơi bằng chính con chữ: đảo chữ, chữ đầu dòng, câu thiếu chữ
Có một dạng chơi chữ khó hơn cả đồng âm: chơi bằng hình thức chữ viết. Đảo chữ (anagram) như ví dụ Riddle ở trên, bài thơ có chữ đầu mỗi dòng ghép thành một tên (acrostic), đoạn văn cố tình tránh một chữ cái, câu đọc xuôi ngược như nhau. Những trò này không dịch được bằng nghĩa; chỉ có thể dựng lại bằng chữ của ngôn ngữ đích.
Trường hợp cực đoan được nhắc nhiều là cuốn tiểu thuyết La Disparition (1969) của Georges Perec, viết trọn không dùng chữ cái e — chữ phổ biến nhất của tiếng Pháp. Bản tiếng Anh A Void (1994) của Gilbert Adair cũng không dùng chữ e. Người dịch đã chọn giữ ràng buộc hình thức thay vì nghĩa từng câu, vì ràng buộc đó chính là tác phẩm.
Với sách dịch sang tiếng Việt, tình huống hay gặp hơn là bài thơ đầu chữ trong thư tình hoặc truyện trinh thám, và mật mã chữ cái trong truyện phiêu lưu cho thiếu nhi. Cách làm: xác định thông điệp ẩn là gì (một cái tên, một lời nhắn), rồi viết lại đoạn văn để chữ đầu các dòng tiếng Việt ghép ra cùng thông điệp — chấp nhận nội dung từng dòng thay đổi. Nếu thông điệp là một tên riêng tiếng nước ngoài giữ nguyên, việc dựng lại vẫn làm được vì chữ Latin dùng chung; chỉ cần canh dấu tiếng Việt không phá thứ tự chữ.
Bảng ví dụ giả định: hiện tượng, cách chọn và lý do
Các ví dụ dưới đây là ví dụ giả định, dựng ra để minh hoạ cách lập luận, không trích từ tác phẩm có thật.
| Hiện tượng (ví dụ giả định) | Chức năng trong truyện | Cách chọn | Lý do |
|---|---|---|---|
| Nhân vật đùa bằng hai nghĩa của một từ tiếng Anh trong bữa ăn | Tạo không khí, khắc hoạ tính hay đùa | Thay bằng chơi chữ Việt khác cùng chủ đề bữa ăn | Chức năng là gây cười, chữ không quan trọng |
| Mật mã là một từ đọc ngược ra tên thủ phạm | Manh mối cốt truyện | Đổi chữ để đọc ngược ra cùng tên, hoặc giữ chữ gốc kèm giải thích | Mất manh mối thì chương kết vô nghĩa |
| Thành ngữ gốc có hình ảnh con tàu, nghĩa "đã quá muộn" | Lời thoại thường | Thành ngữ Việt trung tính hoặc diễn nghĩa | Không có giá trị hình ảnh riêng |
| Nhân vật nói tiếng lóng của thập niên trước | Đánh dấu tuổi và thời đại | Khẩu ngữ hơi cũ trong tiếng Việt, không dùng từ mốt hôm nay | Giữ khoảng cách thời gian |
| Hai từ tiếng Anh vần nhau trong khẩu hiệu nhân vật hô | Mô-típ lặp lại cả cuốn | Tạo khẩu hiệu tiếng Việt có vần, giữ y hệt mọi lần | Mô-típ cần nhận ra ngay |
Điều đáng chú ý là cột thứ hai quyết định cột thứ ba. Cùng một chơi chữ, đặt ở chỗ khác trong truyện, có thể đòi cách xử lý khác.
Quy trình ra quyết định cho cả cuốn sách
Quyết định từng chỗ một khi đang dịch dễ dẫn đến thiếu nhất quán. Cách làm tốt hơn là xử lý theo lô.
- Đánh dấu mọi chơi chữ, thành ngữ đáng ngờ, tiếng lóng, lời thô tục, phương ngữ trong lần đọc trọn đầu tiên.
- Phân loại theo chức năng: cốt truyện, khắc hoạ nhân vật, gây cười, trang trí.
- Giải quyết nhóm cốt truyện trước, kể cả khi phải đổi tên riêng hoặc chi tiết, và báo cho đơn vị làm sách.
- Chốt chính sách cho tiếng lóng, lời thô tục và giọng vùng: mức độ, đặc điểm khẩu ngữ dùng cho từng nhân vật.
- Ghi vào bảng quy ước mọi quyết định, kể cả những chỗ đã chọn bỏ, kèm lý do ngắn.
- Đọc riêng mọi đoạn đã xử lý sau khi dịch xong cả cuốn, xem chúng có còn gây được hiệu quả trong mạch truyện tiếng Việt không.
Ở các dự án sách nhiều chơi chữ, Dịch Hay gửi kèm bản dịch một tệp ghi lại từng chỗ đã xử lý và lý do. Biên tập viên của bạn sẽ thấy ngay đâu là lựa chọn có chủ đích, đâu là chỗ cần bàn thêm, thay vì phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
Có nên giải thích chơi chữ bằng chú thích chân trang?
Với sách học thuật, sách song ngữ hoặc khi lối chơi chữ là đối tượng được bàn luận thì nên. Với tiểu thuyết và truyện hài, chú thích làm mất nhịp và giết câu đùa; chỉ dùng khi chơi chữ quan trọng với cốt truyện mà không tìm được cách thay thế nào.
Đổi tên nhân vật để giữ chơi chữ có cần xin phép không?
Tên nhân vật chính và các thay đổi lớn thường cần sự đồng ý của bên cấp quyền, tuỳ hợp đồng. Đơn vị làm sách nên hỏi trước khi in. Với bộ sách nhiều tập, quyết định phải tính cho cả bộ vì tên đã đổi sẽ đi theo suốt các tập sau.
Dịch chửi thề nhẹ đi có phải là kiểm duyệt bản dịch?
Giảm nhẹ theo chính sách độ tuổi của đơn vị làm sách là chuyện biên tập, nhưng nên có giới hạn: nhân vật vẫn phải thô ráp đúng tính cách. Nếu giảm đến mức đổi bản chất nhân vật, người đọc đang đọc một cuốn sách khác. Quyết định này nên minh bạch giữa người dịch và biên tập.
Thành ngữ Việt có điển tích Trung Hoa có dùng được trong bản dịch tiểu thuyết Trung Quốc không?
Thường dùng được và còn tự nhiên, vì nhiều thành ngữ đó vốn chung nguồn gốc với bản gốc. Chỉ cần canh nghĩa hiện đại của thành ngữ trong tiếng Việt có khớp với nghĩa trong câu gốc không, vì một số thành ngữ đã trôi nghĩa khác nhau ở hai ngôn ngữ.
Có nên giữ nguyên tiếng lóng tiếng Anh trong bản dịch cho giới trẻ?
Một vài từ tiếng Anh đã đi vào khẩu ngữ của giới trẻ Việt có thể giữ để tạo giọng, nhưng dùng nhiều sẽ làm bản dịch như văn chat và lỗi thời nhanh. Cân nhắc theo nhân vật: nhân vật vốn hay chêm tiếng nước ngoài thì giữ, còn không thì dùng khẩu ngữ Việt.
Làm sao biết một cụm từ là thành ngữ hay câu bình thường?
Dấu hiệu là nghĩa đen của cụm từ không hợp ngữ cảnh. Khi nghi ngờ, tra từ điển thành ngữ của ngôn ngữ gốc, tìm cụm đó trong văn bản khác, hoặc hỏi người bản ngữ. Danh sách câu hỏi gửi tác giả cũng là nơi tốt cho những cụm mơ hồ.