Phiên dịch tiếng Trung thương mại là dịch lời nói giữa doanh nghiệp Việt Nam với đối tác nói tiếng Hoa, phổ biến nhất là từ Trung Quốc đại lục, Đài Loan, Hồng Kông và cộng đồng Hoa ở Đông Nam Á, trong các buổi gặp, đi xưởng, đàm phán, mua hàng. Nhu cầu rất lớn vì quan hệ thương mại hai bên dày đặc, và nhiều người Việt biết tiếng Hoa, nhưng những rủi ro đặc thù của cặp ngôn ngữ này lại thường bị coi nhẹ.
Bốn bẫy hay gặp nhất là: đối tác không nói tiếng phổ thông chuẩn; quy đổi số theo hệ vạn – ức; đơn vị đo truyền thống khác nhau giữa các vùng; và tên người, tên công ty được đọc theo âm Hán Việt hay phiên âm Latin không thống nhất, khiến giấy tờ không khớp. Bài này đi lần lượt từng bẫy, kèm cách chuẩn bị để người dịch làm việc chính xác.
Mọi ví dụ về số liệu trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ cách quy đổi.
Đối tác nói tiếng Hoa nào: hỏi trước khi đặt người
"Tiếng Trung" là cách gọi chung cho nhiều biến thể. Trong thương mại, chữ viết thường thống nhất hơn lời nói, nhưng phiên dịch là việc của lời nói, nên cần biết đối tác thực sự nói gì.
| Đối tác thường đến từ | Thường nói | Chữ viết | Lưu ý cho người dịch |
|---|---|---|---|
| Đa số tỉnh Trung Quốc đại lục | Tiếng phổ thông, có giọng địa phương | Giản thể | Giọng miền Nam Trung Quốc có thể lẫn âm, nhất là số |
| Quảng Đông, Hồng Kông | Tiếng Quảng Đông, phổ thông là ngôn ngữ thứ hai | Hồng Kông dùng phồn thể | Hỏi trước người ra quyết định nói tiếng nào thoải mái |
| Đài Loan | Tiếng Hoa chuẩn kiểu Đài Loan, có người dùng tiếng Mân Nam | Phồn thể | Từ vựng kỹ thuật, thương mại khác đại lục ở nhiều chỗ |
| Cộng đồng Hoa Đông Nam Á | Phổ thông, Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu… | Tuỳ nơi | Nhiều người dùng tiếng Anh song song |
Một người dịch tiếng phổ thông giỏi chưa chắc nghe được tiếng Quảng Đông, và từ vựng giữa đại lục với Đài Loan khác nhau đủ để gây nhầm trong bàn kỹ thuật, ví dụ cách gọi một số thiết bị, phần mềm, linh kiện. Khi đặt người, hãy ghi rõ đối tác đến từ đâu và người quyết định nói tiếng gì.
Bẫy số: vạn, ức và những âm dễ nghe nhầm
Đếm theo nhóm bốn chữ số. Tiếng Hoa có đơn vị vạn (mười nghìn) và ức (một trăm triệu). "Năm mươi vạn" là năm trăm nghìn, "ba ức" là ba trăm triệu. Người nói tiếng Việt quen đếm theo nhóm ba, quy đổi nhẩm dưới áp lực rất dễ sai một bậc. Ví dụ giả định: đối tác báo giá "hai mươi vạn nhân dân tệ" cho một lô hàng, nghe vội thành hai triệu thì sai gấp mười.
Mười bốn và bốn mươi. Ở nhiều vùng phía Nam Trung Quốc, âm "mười bốn" và "bốn mươi" khi nói nhanh nghe rất giống nhau. Đây là lỗi kinh điển trong mặc cả, nên mọi con số quan trọng phải được viết ra.
Hai cách nói "hai". Tiếng Hoa có hai chữ cho số hai dùng trong bối cảnh khác nhau; người mới học có thể lúng túng khi nghe "hai vạn" hay "hai trăm" theo cách nói khẩu ngữ.
Đơn vị tiền. Người nói thường dùng từ khẩu ngữ cho đồng nhân dân tệ, và ở Đài Loan đơn vị tiền là Đài tệ. Khi đối tác nói "khối" hay "nguyên", người dịch phải xác nhận đơn vị tiền và không tự mặc định.
Quy tắc chung. Mọi con số liên quan tiền, số lượng, ngày giao: nói ra, viết ra, đọc lại bằng cả hai cách đếm, đối tác xác nhận. Ba mươi giây này rẻ hơn mọi tranh chấp.
Đơn vị đo truyền thống: không mặc định, luôn quy về hệ mét
Nhiều ngành như nông sản, dược liệu, vải, đất đai vẫn dùng đơn vị truyền thống trong lời nói. Bảng dưới là các đơn vị hay gặp; giá trị quy đổi theo cách dùng phổ biến hiện nay, nhưng có khác biệt giữa vùng, nên hãy xác nhận khi bàn hợp đồng.
| Đơn vị | Dùng cho | Lưu ý |
|---|---|---|
| Cân (jin) | Khối lượng nông sản, thực phẩm | Ở đại lục thường là nửa ki-lô-gam; ở Đài Loan đơn vị cân truyền thống nặng hơn. Không trùng với "cân" một ki-lô-gam trong tiếng Việt khẩu ngữ |
| Lạng (liang) | Dược liệu, trà, thực phẩm | Một phần mười cân theo hệ đại lục hiện nay; khác "lạng" trong tiếng Việt |
| Mẫu (mu) | Diện tích đất nông nghiệp | Khoảng sáu trăm sáu mươi bảy mét vuông; khác hẳn "mẫu" của Việt Nam |
| Thước (chi) | Chiều dài vải, đồ gỗ | Có nhiều chuẩn khác nhau; luôn quy về mét hoặc xăng-ti-mét |
| Tấn, ki-lô-gam, mét | Hợp đồng chính thức | Đơn vị nên dùng trong văn bản để tránh tranh cãi |
Bẫy lớn nhất là những đơn vị trùng tên với tiếng Việt nhưng khác giá trị: "cân", "lạng", "mẫu". Người dịch thiếu kinh nghiệm sẽ dịch thẳng tên đơn vị, và bên Việt Nam hiểu theo nghĩa quen thuộc. Quy tắc an toàn: trong đàm phán và trên giấy, mọi đơn vị quy về hệ mét.
Tên người và tên công ty: Hán Việt, bính âm hay tên tiếng Anh
Một người đối tác có thể xuất hiện dưới ba dạng tên: chữ Hán trên danh thiếp, phiên âm Latin trên hộ chiếu hay email, và cách đọc Hán Việt mà bên Việt Nam quen gọi. Ví dụ giả định: một người họ Vương tên Kiến Quốc sẽ là Wang Jianguo trên hộ chiếu đại lục, nhưng nếu là người Đài Loan thì phiên âm có thể theo hệ khác, và người Hồng Kông lại phiên âm theo tiếng Quảng Đông. Đến lúc làm hợp đồng, ba dạng tên này phải khớp với giấy tờ pháp lý.
Tên công ty còn phức tạp hơn. Một công ty Trung Quốc có tên đăng ký bằng chữ Hán, tên tiếng Anh tự đặt (không phải bản dịch chính thức), và người Việt hay gọi theo âm Hán Việt. Ba tên có thể không liên quan nhau về nghĩa. Người dịch nên dùng tên tiếng Anh hoặc bính âm khi nói chuyện, nhưng lưu ý bên thuê rằng tên pháp lý để ký hợp đồng là tên chữ Hán đăng ký.
Gợi ý thực tế: xin danh thiếp và thông tin đăng ký của đối tác từ buổi đầu, lập một bảng ghi cả ba dạng tên cho mỗi người và mỗi pháp nhân. Phần dịch hợp đồng và giấy tờ pháp lý là việc dịch viết, nên giao cho người có chuyên môn pháp lý; bảng tên từ buổi phiên dịch là đầu vào tốt cho họ.
Lời hứa, thể diện và cách nói "không vấn đề"
Trong giao tiếp thương mại tiếng Hoa, câu "không vấn đề" (méi wèntí) xuất hiện rất thường xuyên. Nhiều khi nó là cam kết thật; nhiều khi chỉ là cách giữ không khí thân thiện. Tương tự, "để nghiên cứu thêm" hay "để cân nhắc" có thể là từ chối lịch sự. Người dịch dịch đúng câu, không nâng thành cam kết, không hạ thành từ chối. Việc biến lời nói thành cam kết là việc của văn bản: thông số, ngày giao, điều kiện thanh toán phải viết ra.
Khái niệm thể diện (miànzi) và quan hệ (guānxi) thường được nhắc khi nói về làm ăn với đối tác người Hoa. Chúng có thật, nhưng hay bị dùng như khuôn mẫu. Với người dịch, điều cụ thể là: tránh dịch theo cách khiến một bên mất mặt trước cấp dưới hay khách mời, ví dụ khi bên Việt Nam chỉ ra lỗi hàng trước đông người. Người dịch vẫn dịch đủ nội dung, nhưng có thể gợi ý bên thuê nêu vấn đề nặng trong cuộc nói chuyện riêng.
Bữa tiệc và chúc rượu cũng là phần của công việc. Lời chúc thường dài, giàu hình ảnh, dùng thành ngữ bốn chữ. Người dịch giỏi chuyển ý chúc thành câu tự nhiên trong tiếng Việt, không dịch từng chữ. Lời từ chối uống rượu của bên Việt Nam cũng cần được chuyển lịch sự, kèm lý do nếu người nói đưa ra, và người dịch không tự ép hay tự từ chối thay.
Chuẩn bị cho người dịch tiếng Trung trước chuyến đi xưởng hay đàm phán
Phần chuẩn bị không khác nhiều so với các ngôn ngữ khác, nhưng có vài điểm đặc thù đáng thêm vào brief:
- Đối tác đến từ đâu, người quyết định nói tiếng phổ thông, tiếng Quảng Đông hay ngôn ngữ khác.
- Tài liệu kỹ thuật của đối tác dùng chữ giản thể hay phồn thể, có bản tiếng Anh không.
- Bảng đơn vị đo sẽ dùng trong buổi làm việc, đã quy về hệ mét.
- Danh sách tên người, tên pháp nhân ở cả ba dạng nếu đã có.
- Tên sản phẩm, mã hàng, tên gọi linh kiện mà bên bạn dùng nội bộ.
- Điểm nhạy cảm: khiếu nại cũ, lô hàng lỗi, tranh chấp về thanh toán.
- Ai trả lời các câu hỏi về giá, ai trả lời câu hỏi kỹ thuật, để người dịch biết hướng câu hỏi tới ai.
Khi gửi yêu cầu phiên dịch tiếng Trung qua mẫu đăng ký, bạn ghi càng cụ thể vùng của đối tác và ngành hàng, người điều phối càng dễ chọn đúng người.
Lỗi hay gặp khi làm việc với đối tác nói tiếng Hoa và cách tránh
Phần lớn lỗi dưới đây không đến từ trình độ ngôn ngữ mà từ việc bỏ qua bước xác nhận. Bảng gom những trường hợp hay gặp trong mua hàng, đi xưởng và đàm phán.
| Lỗi | Hệ quả | Cách tránh |
|---|---|---|
| Nghe giá bằng vạn rồi nhẩm sang đồng Việt | Sai một bậc, báo giá nội bộ sai | Viết số gốc và đơn vị tiền, quy đổi trên giấy |
| Hiểu "cân" theo nghĩa tiếng Việt | Đặt hàng thiếu hoặc thừa một nửa | Quy mọi đơn vị về ki-lô-gam trong hợp đồng |
| Dùng tên Hán Việt trên hợp đồng | Tên pháp nhân không khớp đăng ký | Dùng tên đăng ký bằng chữ Hán và tên tiếng Anh đã xác nhận |
| Coi "không vấn đề" là cam kết | Không có căn cứ khi hàng giao chậm | Ghi ngày giao, thông số vào đơn đặt hàng |
| Để người dịch của xưởng dịch phần khiếu nại | Lỗi bị nói nhẹ đi | Mang người dịch riêng, ghi biên bản song ngữ |
| Đưa tài liệu giản thể cho đối tác Đài Loan | Gây cảm giác thiếu chuẩn bị | Hỏi trước đối tác dùng chữ viết nào |
Nhìn chung, cặp tiếng Hoa – tiếng Việt có lợi thế là nhiều từ Hán Việt giúp người dịch nắm nghĩa nhanh, nhưng chính lợi thế đó tạo ra cảm giác "nghe là hiểu" dễ dẫn tới chủ quan. Các từ trông giống nhau nhưng khác nghĩa giữa hai ngôn ngữ, gọi là bạn giả, là nguồn lỗi âm thầm mà người dịch có kinh nghiệm luôn cảnh giác.
Câu hỏi thường gặp
Người biết tiếng Trung giản thể có dịch được cho đối tác Đài Loan không?
Về lời nói thì thường được, vì tiếng Hoa chuẩn của Đài Loan và tiếng phổ thông đại lục hiểu nhau tốt. Khó khăn nằm ở từ vựng khác nhau và tài liệu viết phồn thể. Với buổi kỹ thuật hoặc khi phải đọc tài liệu tại chỗ, nên chọn người quen văn phong và chữ viết Đài Loan.
Có nên dùng nhân viên người Hoa của nhà cung cấp làm phiên dịch không?
Với trao đổi thường ngày thì tiện. Với đàm phán giá, khiếu nại chất lượng hay điều khoản hợp đồng, người dịch của nhà cung cấp làm việc cho nhà cung cấp và khó trung lập với bạn. Nên có người dịch riêng ở những buổi có lợi ích hai bên đối lập.
Tên tiếng Việt của mình nên được giới thiệu thế nào với đối tác Trung Quốc?
Nhiều đối tác quen đọc tên Việt theo chữ Hán tương ứng nếu có. Bạn có thể nhờ người dịch đề xuất cách viết chữ Hán cho tên mình, nhưng nên dùng nhất quán trên danh thiếp và thư từ. Với giấy tờ pháp lý, tên theo hộ chiếu vẫn là tên chính thức.
Phiên dịch tiếng Trung có cần biết tiếng Quảng Đông không?
Không bắt buộc với đa số đối tác, vì tiếng phổ thông là ngôn ngữ chung trong kinh doanh. Nhưng nếu đối tác đến từ Quảng Đông, Hồng Kông, hoặc là doanh nghiệp gia đình người Hoa lâu đời, người ra quyết định có thể quen dùng tiếng Quảng Đông hơn. Hỏi trước để chọn người phù hợp.
Có nên dùng ứng dụng dịch trên điện thoại khi mặc cả ở chợ đầu mối?
Với câu đơn giản như hỏi giá, hỏi màu thì tạm được. Với số lượng, điều kiện giao, chất lượng, ứng dụng dễ sai số và đơn vị, và không ai chịu trách nhiệm khi sai. Nếu đơn hàng có giá trị, nên có người dịch và ghi chép số liệu bằng văn bản.
Thành ngữ bốn chữ trong lời chúc có cần dịch sát không?
Không cần dịch từng chữ. Thành ngữ bốn chữ thường mang hình ảnh cô đọng, dịch sát nghe gượng trong tiếng Việt. Người dịch nên chuyển ý chúc thành câu tự nhiên, có thể dùng thành ngữ Hán Việt tương đương khi có, để người nghe hiểu và đáp lời được.
