Khi phát biểu qua phiên dịch, khán giả nước ngoài không nghe bạn mà nghe phiên dịch viên. Vì vậy mười nguyên tắc dưới đây đều xoay quanh một ý: giúp người dịch nghe rõ, hiểu kịp và chuyển được trọn ý. Cốt lõi là nói vào micro, giữ tốc độ vừa phải, gửi văn bản trước nếu định đọc, nói số liệu và tên riêng chậm, cẩn thận với câu đùa và thành ngữ, và ngắt đoạn hợp lý khi dịch nối tiếp.
Bài viết dành cho diễn giả, lãnh đạo doanh nghiệp và người soạn bài phát biểu — cả người Việt nói trước khách quốc tế lẫn khách nước ngoài nói trước khán giả Việt Nam. Ban tổ chức có thể chuyển nguyên phần “mười nguyên tắc” cho diễn giả trước sự kiện.
Người nghe chỉ nghe được bản phiên dịch
Nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng hệ quả của nó thì không. Mọi thứ không đến được tai phiên dịch viên thì không đến được khán giả nghe dịch: câu nói khi quay lưng khỏi micro, lời bình luận khi đi xuống hàng ghế, câu hỏi khán giả hét lên không qua micro. Mọi thứ phiên dịch viên không hiểu kịp cũng bị mỏng đi: câu đọc quá nhanh, câu đùa dựa trên chơi chữ, con số đọc lướt.
Diễn giả quen nói trước khán giả cùng ngôn ngữ thường dựa nhiều vào ngữ điệu, biểu cảm và những từ ám chỉ mà người nghe tự hiểu. Qua phiên dịch, phần ngôn từ được chuyển, còn phần ám chỉ thì phụ thuộc vào việc người dịch có cùng bối cảnh hay không. Đó là lý do bài phát biểu hiệu quả qua phiên dịch thường rõ ràng hơn, ít hàm ý hơn bài phát biểu cho khán giả cùng tiếng.
Tin vui là những điều chỉnh này không làm bài phát biểu kém hay đi. Nói rõ, có cấu trúc, dùng ví dụ cụ thể thay vì ám chỉ — đó cũng là những đặc điểm của một bài phát biểu tốt cho bất kỳ khán giả nào.
Tốc độ, và vì sao đọc văn bản là chỗ dễ hỏng nhất
Phần lớn diễn giả nói tự nhiên ở tốc độ phiên dịch viên theo được. Vấn đề nảy sinh khi diễn giả đọc một văn bản soạn sẵn. Văn viết có câu dài, nhiều mệnh đề lồng nhau, mật độ thông tin cao; khi đọc thành tiếng, người ta lại có xu hướng đọc nhanh hơn nói. Kết quả là một luồng thông tin dày đặc đổ vào cabin mà không có những khoảng thở tự nhiên của văn nói.
Bài phát biểu của lãnh đạo trong lễ khai mạc ở Việt Nam thường thuộc loại này: soạn kỹ, nhiều chức danh, nhiều số liệu thành tích, nhiều cụm từ trang trọng. Nếu bài đó được gửi cho phiên dịch viên từ hôm trước, họ có thể chuẩn bị và theo kịp. Nếu không, phần dịch sẽ phải tóm lược, và các chức danh, số liệu — đúng phần người phát biểu coi trọng — là phần dễ rơi rụng nhất.
Lời khuyên cho diễn giả: nếu định đọc, hãy gửi văn bản trước và đọc chậm hơn bình thường một chút. Nếu định nói tự do theo dàn ý, gửi dàn ý. Nếu định nói khác văn bản đã gửi, báo cho phiên dịch viên biết để họ nghe theo lời nói thật chứ không chỉ nhìn giấy.
Số liệu, tên riêng, từ viết tắt
Số liệu. Con số là thứ phiên dịch viên phải chuyển nguyên vẹn, không có chỗ diễn đạt lại. Tiếng Việt đếm theo nghìn, triệu, tỷ; tiếng Anh theo thousand, million, billion; tiếng Trung, tiếng Nhật, tiếng Hàn lại đếm theo vạn. Mỗi con số lớn là một phép đổi đơn vị trong đầu. Hãy đọc số chậm, làm tròn khi độ chính xác không cần thiết, và đưa số quan trọng lên slide.
Tên riêng. Tên người, tên công ty, tên địa danh nước ngoài khi được người Việt phát âm, hoặc tên Việt khi người nước ngoài phát âm, thường khó nhận ra. Danh sách tên trong brief giúp rất nhiều; khi nói, nhắc tên đầy đủ ở lần đầu.
Từ viết tắt. Mỗi tổ chức có từ viết tắt riêng, và cùng một chữ viết tắt có thể mang nghĩa khác ở ngành khác. Nói tên đầy đủ ở lần đầu, hoặc đảm bảo nó có trong danh sách gửi trước.
Trích dẫn. Trích văn bản pháp luật, nghị quyết, khẩu hiệu bằng tên đầy đủ thay vì số hiệu tắt; nếu trích nguyên văn một câu dài, gửi trước câu đó.
Câu đùa, thành ngữ, thơ và ca dao
Câu đùa dựa vào chơi chữ gần như không dịch được nguyên vẹn. Phiên dịch viên giỏi có thể giải thích nhanh, thay bằng ý tương đương, hoặc trong tình huống bí thì nói thẳng rằng diễn giả vừa có một câu đùa khó chuyển ngữ — và có những phiên dịch viên khéo léo mời khán giả cười theo. Nhưng tiếng cười sẽ không bật ra cùng lúc ở hai nhóm khán giả, và diễn giả nên chuẩn bị tinh thần cho điều đó.
Người Việt phát biểu hay mở đầu hoặc kết thúc bằng một câu ca dao, tục ngữ hay một câu thơ. Với khán giả nước ngoài, phiên dịch viên sẽ chuyển ý nghĩa thay vì vần điệu, và hiệu quả cảm xúc sẽ giảm. Nếu câu trích ấy quan trọng với thông điệp, hãy giải thích ý nghĩa ngay sau khi đọc — một câu ngắn là đủ — hoặc gửi trước cho phiên dịch viên để họ chuẩn bị bản chuyển ngữ đẹp.
Diễn giả nước ngoài cũng vậy: những tham chiếu văn hoá đại chúng, thể thao, chính trường nước họ thường không có nghĩa với khán giả Việt. Một ví dụ lấy từ bối cảnh Việt Nam, hay ít nhất một ví dụ phổ quát, sẽ có tác dụng hơn nhiều.
Khi dịch nối tiếp: ngắt đoạn đúng chỗ
Trong dịch nối tiếp, diễn giả nói một đoạn rồi dừng để phiên dịch viên dịch lại. Độ dài đoạn ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng. Đoạn quá ngắn — nửa câu, một câu — làm mạch nói đứt quãng, phiên dịch viên không thấy được ý trọn vẹn, và thời lượng kéo dài vì liên tục chuyển lượt. Đoạn quá dài — vài phút liền — vượt khả năng ghi chép, chi tiết sẽ rơi.
Cách an toàn là ngắt theo ý: hết một ý trọn vẹn, vài câu, thì dừng. Phiên dịch viên có kinh nghiệm sẽ ra hiệu nếu cần diễn giả dừng sớm hơn. Diễn giả cũng nên đứng gần phiên dịch viên, nhìn khán giả khi họ đang được dịch cho nghe, và không bắt đầu đoạn mới khi phiên dịch viên chưa dịch xong.
Một lưu ý về thời gian: dịch nối tiếp làm thời lượng phần nói tăng gần gấp đôi. Bài phát biểu mười phút sẽ chiếm khoảng hai mươi phút trên sân khấu. Nếu chương trình chỉ cho mười phút, diễn giả cần rút bài xuống một nửa — tốt hơn là cắt từ khi soạn chứ không phải đọc nhanh lên.
Micro, vị trí đứng và cử chỉ trên sân khấu
Diễn giả quen sân khấu hay rời bục, đi xuống gần khán giả, cầm micro không dây đưa qua đưa lại khi nói. Với khán giả trong phòng, giọng vẫn nghe được nhờ loa và âm vang; với phiên dịch viên nghe qua tín hiệu micro, mỗi lần micro rời khỏi miệng là một đoạn tiếng mất hút. Nguyên tắc đơn giản: micro cách miệng một khoảng cố định, kể cả khi quay sang chỉ vào slide.
Micro cài áo tiện cho diễn giả hay đi lại, nhưng cần được kỹ thuật viên chỉnh mức và thử trước. Micro đặt trên bục thì diễn giả cần đứng yên trước bục. Khi nhiều người cùng ngồi bàn tham luận, mỗi người một micro và chỉ bật khi nói — hai micro bật cùng lúc dễ gây tiếng rít và làm phiên dịch viên không phân biệt được ai đang nói.
Cử chỉ chỉ trỏ như “con số này”, “bên kia”, “anh ấy” chỉ hiểu được khi nhìn thấy. Phiên dịch viên trong cabin thường nhìn thấy sân khấu, nhưng không phải lúc nào cũng thấy rõ slide hay người được chỉ. Gọi tên cụ thể thay vì chỉ tay giúp cả người nghe dịch lẫn người xem trực tuyến.
Mười nguyên tắc tóm gọn để gửi diễn giả
Danh sách sau có thể gửi nguyên văn cho diễn giả trong thư mời hoặc brief diễn giả:
- Luôn nói vào micro, kể cả khi đi lại trên sân khấu hay trả lời câu hỏi.
- Gửi slide, bài phát biểu, video cho ban tổ chức trước để chuyển phiên dịch viên.
- Nếu đọc văn bản, đọc chậm hơn khi nói tự nhiên một chút.
- Đọc số liệu chậm, làm tròn khi được, đưa số quan trọng lên slide.
- Nói tên đầy đủ của người, tổ chức, từ viết tắt ở lần nhắc đầu tiên.
- Tránh câu đùa dựa vào chơi chữ; nếu dùng thành ngữ, ca dao, giải thích ý ngay sau đó.
- Khi dịch nối tiếp, dừng sau mỗi ý trọn vẹn, không dừng giữa câu.
- Dừng một nhịp khi chuyển slide hoặc chuyển phần.
- Gặp phiên dịch viên vài phút trước giờ lên sân khấu.
- Trong phần hỏi đáp, chờ câu hỏi được dịch xong rồi mới trả lời, và nhắc người hỏi dùng micro.
Những nguyên tắc này không làm bài nói cứng nhắc. Phần lớn diễn giả nhận xét rằng sau khi làm theo, họ thấy bài nói của mình rõ ràng hơn cả với khán giả cùng tiếng.
Phần hỏi đáp: chỗ dịch dễ gãy nhất
Phần hỏi đáp là phần không ai chuẩn bị trước, kể cả phiên dịch viên. Câu hỏi của khán giả thường dài, có phần dẫn dắt, có khi là bình luận chứ không phải câu hỏi; người hỏi hay quên dùng micro hoặc nói khi micro chưa được đưa tới. Ở Việt Nam, đại biểu đặt câu hỏi còn có thói quen mở đầu bằng lời cảm ơn và giới thiệu bản thân khá dài trước khi vào ý chính.
Ban tổ chức có thể làm ba việc. Một: bố trí người chạy micro, và người điều phối nhắc khán giả chờ micro rồi mới nói. Hai: nhờ người điều phối đề nghị khán giả nêu câu hỏi ngắn, một câu hỏi mỗi lượt. Ba: với hội nghị đông, cân nhắc thu câu hỏi bằng giấy hoặc qua ứng dụng, người điều phối đọc lại — vừa gọn, vừa giúp phiên dịch viên nghe rõ.
Diễn giả thì nên chờ câu hỏi được dịch trọn rồi mới trả lời, kể cả khi hiểu ngôn ngữ của người hỏi — vì phần đông khán giả còn lại cần nghe bản dịch câu hỏi để hiểu câu trả lời. Ban tổ chức muốn chuẩn bị kỹ cho các phát biểu quan trọng có thể gửi yêu cầu qua mẫu đăng ký trên trang; Dịch Hay sẽ rà bài phát biểu và gợi ý những chỗ nên điều chỉnh trước ngày sự kiện.
Câu hỏi thường gặp
Diễn giả có nên tự nói bằng ngoại ngữ thay vì qua phiên dịch không?
Nếu diễn giả thật sự thành thạo và khán giả hiểu ngôn ngữ đó thì được. Nếu không, nói bằng ngôn ngữ mình thạo nhất và để phiên dịch chuyển ngữ thường cho nội dung sâu hơn. Một câu chào bằng tiếng của khán giả là đủ để tạo thiện cảm.
Có nên dừng để hỏi phiên dịch viên đã dịch xong chưa?
Trong dịch đồng thời thì không cần, phiên dịch viên luôn theo sau vài giây. Trong dịch nối tiếp, chỉ cần nhìn sang phiên dịch viên khi dừng; họ sẽ ra hiệu khi xong. Hỏi thành tiếng làm gián đoạn và có khi lại phải dịch câu hỏi đó.
Slide song ngữ có giúp gì cho phiên dịch không?
Có, nhất là với số liệu và thuật ngữ, vì khán giả thấy được cả hai ngôn ngữ. Tuy nhiên slide quá nhiều chữ khiến khán giả đọc thay vì nghe. Nên đặt từ khoá và số liệu hai ngôn ngữ, phần giải thích để cho lời nói.
Diễn giả nói giọng địa phương đậm có ảnh hưởng không?
Có thể ảnh hưởng, với cả tiếng Việt lẫn ngoại ngữ. Nếu biết trước, hãy báo phiên dịch viên và nếu được thì gửi một đoạn ghi âm bài nói cũ của diễn giả để họ làm quen. Buổi gặp trước giờ lên sân khấu cũng giúp nhiều.
Bài phát biểu bị cắt ngắn phút chót thì xử lý thế nào?
Báo ngay cho phiên dịch viên phần nào bị bỏ để họ không đọc theo văn bản cũ. Với dịch đồng thời, phiên dịch viên luôn bám lời nói thật, nên điều quan trọng là họ biết trước để không bị bất ngờ khi diễn giả nhảy cóc.
Có nên chiếu phụ đề trực tiếp thay cho phiên dịch nói?
Phụ đề trực tiếp phù hợp với một số tình huống như khán giả khiếm thính hoặc phát trực tuyến, nhưng đọc phụ đề liên tục cả buổi mệt hơn nghe. Với hội nghị đông người, phiên dịch nói vẫn là lựa chọn chính, phụ đề là bổ sung khi cần.
