Phụ đề phải nén câu vì người xem đọc chậm hơn người nói. Mỗi khối phụ đề chỉ hiện vài giây, tối đa hai dòng, trong khi lời thoại gốc có thể dài gấp rưỡi số chữ người xem kịp đọc. Nén câu là rút lời thoại xuống vừa tốc độ đọc (đo bằng ký tự mỗi giây) và giới hạn dòng (số ký tự mỗi dòng) mà vẫn giữ ý, giữ giọng người nói.
Các hướng dẫn phụ đề công khai của những nền tảng phát trực tuyến lớn cho tiếng Anh thường đặt tốc độ đọc cho người lớn quanh mức 17–20 ký tự mỗi giây, mỗi dòng khoảng 42 ký tự, tối đa hai dòng; chương trình trẻ em thấp hơn. Tiếng Việt chưa có một chuẩn chung được mọi bên công nhận, mỗi nơi phát đặt mức riêng, nên con số cụ thể phải lấy từ yêu cầu của nơi phát.
Phần dưới giải thích con số đó đến từ đâu, cách tính cho một câu cụ thể, và bảy thao tác rút gọn mà người dịch phụ đề dùng hằng ngày.
Tốc độ đọc được tính thế nào
Tốc độ đọc của một khối phụ đề bằng tổng số ký tự (thường tính cả dấu cách và dấu câu) chia cho thời gian khối đó hiện trên màn hình. Ví dụ giả định: khối phụ đề "Anh nói rồi, mai mình đi sớm." có 29 ký tự kể cả dấu cách, hiện trong 2 giây, tốc độ khoảng 15 ký tự mỗi giây — đọc thoải mái. Cùng câu đó mà chỉ hiện 1,2 giây thì tốc độ lên khoảng 24, người xem phần lớn sẽ đọc không hết.
Thời gian hiện của khối lại bị trói vào lời nói: phụ đề nên hiện khi nhân vật bắt đầu nói và tắt không quá lâu sau khi họ dứt lời. Người dịch có thể kéo dài khối một chút, nhưng không được để chữ còn nằm trên màn hình khi nhân vật khác đã nói câu tiếp theo, và nên tránh để chữ vắt qua điểm chuyển cảnh. Vì vậy thời gian gần như cố định; thứ duy nhất điều chỉnh được là số chữ.
Một số hướng dẫn tính theo từ mỗi phút thay vì ký tự mỗi giây. Với tiếng Việt, đơn vị ký tự hợp lý hơn vì độ dài âm tiết rất khác nhau ("ở" và "nghiêng" đều là một tiếng). Các công cụ làm phụ đề hiện đều hiển thị tốc độ đọc theo thời gian thực và tô màu khi vượt ngưỡng, giúp người dịch thấy ngay khối nào cần nén.
Các giới hạn thường gặp và lý do của chúng
Bảng dưới tổng hợp những giới hạn phổ biến trong nghề phụ đề. Con số là mức tham khảo; nơi phát của bạn có thể quy định khác và quy định của nơi phát luôn được ưu tiên.
| Giới hạn | Mức tham khảo phổ biến | Vì sao |
|---|---|---|
| Số dòng mỗi khối | Tối đa 2 dòng | Ba dòng che quá nhiều hình và mắt phải di chuyển quá xa |
| Số ký tự mỗi dòng | Khoảng 37–42 với chữ Latinh; ít hơn với chữ tượng hình | Dòng dài buộc mắt quét ngang quá rộng, nhất là trên màn hình lớn |
| Tốc độ đọc người lớn | Khoảng 17–20 ký tự mỗi giây (theo một số hướng dẫn tiếng Anh) | Chừa thời gian cho mắt quay lại nhìn hình |
| Tốc độ đọc trẻ em | Thấp hơn người lớn rõ rệt | Trẻ đọc chậm hơn và cần nhìn hình nhiều hơn |
| Thời gian hiện tối thiểu | Khoảng gần một giây | Ngắn hơn thì chữ chớp qua, mắt chưa kịp bắt |
| Thời gian hiện tối đa | Khoảng 6–7 giây | Hiện lâu quá người xem đọc lại lần hai, gây cảm giác chữ "dính" |
| Khoảng hở giữa hai khối | Vài khung hình | Để mắt nhận ra đã sang câu mới, nhất là khi hai câu dài bằng nhau |
Giới hạn tốc độ đọc chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố: độ quen của người xem với việc đọc phụ đề, độ khó của từ ngữ, độ phức tạp của hình. Các nghiên cứu theo dõi chuyển động mắt người xem phụ đề cho thấy khi chữ hiện quá nhanh, người xem dành gần hết thời gian cho dòng chữ và bỏ lỡ hình. Đó là lý do một bản phụ đề "đủ chữ" có thể làm người xem hiểu phim kém hơn một bản đã nén hợp lý.
Bảy cách rút gọn câu thoại
1. Bỏ từ đệm và lời xã giao rỗng. "Ờ thì, kiểu như là, anh biết đấy, em nghĩ là mình nên đi thôi" → "Mình nên đi thôi." Từ đệm có giá trị trong lời nói vì nó tạo nhịp; trên màn hình, giọng nói và nét mặt đã mang nhịp đó.
2. Bỏ thông tin hình đã cho. Nhân vật chỉ tay vào chiếc hộp và nói "Đưa cho anh cái hộp màu đỏ ở trên bàn kia" → "Đưa anh cái hộp." Người xem đang nhìn thấy cái hộp.
3. Gộp hai câu cùng ý. Lời nói tự nhiên hay lặp lại để nhấn mạnh: "Không được. Tuyệt đối không được làm thế." → "Tuyệt đối không được." Giữ phần mạnh nhất.
4. Đổi cấu trúc câu. Câu bị động, câu nhiều mệnh đề phụ trong tiếng Anh thường dài khi dịch sát. Viết lại thành câu chủ động ngắn của tiếng Việt: "Báo cáo đã được nộp bởi phòng kế toán" → "Kế toán nộp báo cáo rồi."
5. Chọn từ ngắn hơn cùng nghĩa. "Ngay lập tức" → "ngay"; "vào thời điểm hiện tại" → "giờ"; "có khả năng" → "có thể". Tiếng Việt có nhiều cặp từ Hán Việt và thuần Việt dài ngắn khác nhau; với lời thoại, từ thuần Việt ngắn thường cũng tự nhiên hơn.
6. Bỏ tên gọi khi đã rõ ai nói với ai. Nhân vật gọi tên nhau rất nhiều trong tiếng Anh. Khi hình cho thấy rõ hai người đối mặt, tên gọi thường lược được — trừ lần đầu giới thiệu nhân vật hoặc khi tên mang thông tin.
7. Chuyển ý phụ sang khối kế tiếp. Khi một khối quá tải mà khối sau còn trống, có thể dời một phần ý sang khối sau nếu nhịp lời nói cho phép. Không áp dụng khi hai khối thuộc hai người nói khác nhau.
Những gì không được nén
Nén câu có giới hạn đạo đức nghề nghiệp: người xem tin rằng phụ đề phản ánh đúng điều nhân vật nói. Những thành phần sau phải giữ, kể cả khi phải chấp nhận tốc độ đọc cao hơn một chút:
- Phủ định và điều kiện: "không", "chưa", "trừ khi", "nếu". Mất một chữ "không" là đảo nghĩa câu.
- Số liệu, ngày tháng, tên riêng có vai trò trong nội dung, nhất là trong video doanh nghiệp, đào tạo, tài liệu khoa học.
- Chi tiết sẽ được nhắc lại: một cái tên, một lời hứa, một vật thể mà cảnh sau dùng làm điểm nút. Người dịch phải xem hết video trước khi nén để biết chi tiết nào sẽ quay lại.
- Giọng và tính cách nhân vật: người nói dài dòng, hoa mỹ là một tính cách. Nén họ thành câu cụt như mọi người khác là xoá mất nhân vật; khi đó, giữ vài dấu hiệu đặc trưng thay vì giữ đủ chữ.
- Thuật ngữ đã thống nhất với khách hàng: không tự thay thuật ngữ dài bằng từ ngắn hơn nếu từ đó không phải thuật ngữ chuẩn của ngành.
- Lời cảnh báo an toàn trong video hướng dẫn: thà tách khối hoặc đề nghị dựng lại cho đủ thời gian còn hơn cắt bớt nội dung.
Khi không thể vừa giữ những thành phần này vừa giữ tốc độ đọc, người dịch nên báo lại thay vì tự quyết. Với video doanh nghiệp, đôi khi cách tốt nhất là đề nghị khách dựng kéo dài cảnh thêm một giây.
Ngắt dòng trong một khối: đọc theo cụm nghĩa
Khi một khối có hai dòng, chỗ ngắt dòng ảnh hưởng tốc độ hiểu nhiều hơn người ta nghĩ. Nguyên tắc chung là ngắt ở ranh giới cụm nghĩa: không tách tính từ khỏi danh từ, không tách giới từ khỏi phần đi sau nó, không tách họ khỏi tên. Trong tiếng Việt, đừng để "của" hay "và" treo ở cuối dòng trên, vì mắt người đọc sẽ dừng ở đó và phải chờ dòng dưới mới hiểu.
Khi có thể, giữ dòng trên ngắn hơn dòng dưới để tạo hình tam giác nhẹ; nhiều hướng dẫn coi đây là ưu tiên phụ, sau ranh giới cụm nghĩa. Một câu ngắn vừa một dòng thì để một dòng, không bẻ đôi chỉ để cân hình.
Phần quy tắc ngắt dòng chi tiết cho từng định dạng tệp có nhiều tài liệu kỹ thuật đã viết; điều người đặt dịch cần biết là ngắt dòng là một phần chất lượng dịch, không phải việc trình bày phụ. Bản phụ đề ngắt dòng tuỳ tiện sẽ làm người xem cảm thấy "đọc mệt" dù không chỉ ra được lý do.
Người đặt dịch nên yêu cầu gì về tốc độ đọc
Nếu nơi phát của bạn đã có quy định (nền tảng phát trực tuyến, đài truyền hình, hệ thống học trực tuyến của một tổ chức), hãy gửi nguyên văn quy định cho bên dịch. Nếu không có, hãy mô tả người xem: khán giả đại chúng xem trên điện thoại, học viên ngồi máy tính có thể dừng video, hay khán giả hội nghị xem trên màn hình chiếu lớn không thể tua lại. Ba nhóm này cần mức nén khác nhau.
Với video giáo dục, học viên có thể dừng để đọc nên có thể chấp nhận tốc độ cao hơn một chút đổi lại độ đầy đủ của thuật ngữ. Với video chiếu tại sự kiện, không ai tua lại được, nên nén chặt hơn. Với video cho trẻ em, tốc độ phải thấp và từ ngữ đơn giản, kể cả khi phải lược nhiều.
Một ví dụ giả định cho thấy mức nén thay đổi thế nào theo nơi phát. Câu gốc tiếng Anh trong một video đào tạo: người hướng dẫn nói trong khoảng hai giây rưỡi rằng trước khi bật máy, bạn phải chắc chắn tấm chắn an toàn đã được khoá vào đúng vị trí. Bản cho học viên xem trên máy tính có thể giữ gần đủ: "Trước khi bật máy, phải khoá chắc tấm chắn an toàn." Bản chiếu tại xưởng trên màn hình lớn, công nhân đứng xem, có thể còn "Khoá tấm chắn rồi mới bật máy." Cả hai đều giữ điều kiện và thứ tự thao tác — thứ không được mất — nhưng bản thứ hai đọc được trong một cái liếc mắt.
Khi duyệt bản dịch, hãy xem ở tốc độ phát thật, trên thiết bị người xem sẽ dùng. Một bản phụ đề đọc vừa phải trên màn hình máy tính có thể quá dày trên điện thoại cầm dọc. Đội ngũ Dịch Hay thường gửi kèm một bản video xem thử có phụ đề để bạn duyệt đúng trong điều kiện xem thật, thay vì duyệt trên bảng văn bản.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng Việt có dấu thì có tính dấu là một ký tự riêng không?
Không. Chữ có dấu như "ệ" được tính là một ký tự, giống chữ không dấu. Tuy vậy chữ tiếng Việt có dấu chồng nhiều tầng chiếm chiều cao lớn hơn, nên cỡ chữ và khoảng cách dòng cần được thử trên hình thật để dấu không bị cắt ở mép.
Có nên giảm tốc độ đọc bằng cách để phụ đề hiện lâu hơn lời nói không?
Có thể kéo dài nhẹ sau khi người nói dứt lời, nhưng có giới hạn. Phụ đề không nên hiện trước khi nhân vật mở miệng quá nhiều, không đè lên câu của người tiếp theo và nên tránh vắt qua điểm chuyển cảnh. Ngoài khoảng đó, nén chữ là cách duy nhất.
Phim nhiều thoại như phim tòa án, phim chính luận thì nén thế nào?
Ưu tiên giữ lập luận, mối quan hệ nhân quả và các mốc sự kiện, nén mạnh phần lời dẫn và câu lặp. Chấp nhận tốc độ đọc ở mức trên của khoảng cho phép. Đây là thể loại cần người dịch xem hết phim trước khi làm để biết chi tiết nào là chìa khoá.
Phụ đề tiếng Anh cho video tiếng Việt có phải nén nhiều không?
Thường có, vì người Việt nói nhanh và nhiều âm tiết, còn câu tiếng Anh tương đương có thể dài hơn về số ký tự. Ngoài ra người xem quốc tế có thể không đọc tiếng Anh như tiếng mẹ đẻ, nên mức nén nên tính cả điều đó.
Có công cụ nào tự kiểm tốc độ đọc không?
Hầu hết phần mềm làm phụ đề chuyên dụng và miễn phí đều tính tốc độ đọc từng khối và cảnh báo khi vượt ngưỡng bạn đặt. Tuy nhiên công cụ chỉ đếm ký tự, không đánh giá được câu khó hiểu hay từ lạ, nên vẫn cần người xem lại.
Nén câu có làm sai lệch lời của người được phỏng vấn không?
Nén đúng cách giữ nguyên ý và lập trường của người nói, chỉ bỏ phần thừa của lời nói. Với phỏng vấn báo chí hoặc phát ngôn chính thức, mức nén nên nhẹ hơn và cần cẩn trọng với từ ngữ thể hiện quan điểm. Nếu nghi ngờ, giữ chữ và tách thành nhiều khối.
