Dịch tiếng lóng, chơi chữ và câu đùa trong phụ đề là chọn giữa hai thứ thường không giữ được cùng lúc: nghĩa đen của câu và tác dụng của câu lên người xem. Với câu đùa, tác dụng là tiếng cười; với tiếng lóng, là cảm giác nhân vật trẻ, bụi, hay thuộc một nhóm; với chơi chữ, là cái bất ngờ của hai nghĩa chồng lên nhau. Người dịch phụ đề giỏi xác định trước câu đó tồn tại để làm gì, rồi mới chọn cách dịch.
Phụ đề khó hơn sách ở chỗ không có chú thích cuối trang và người xem vẫn nghe được tiếng gốc. Khán giả thấy cả rạp nước ngoài cười mà phụ đề tiếng Việt lại phẳng lặng, hoặc nghe nhân vật nói một câu ngắn mà phụ đề kéo dài hai dòng, sẽ biết ngay có chuyện.
Bài này trình bày các chiến lược quen thuộc của nghề, bảng lựa chọn theo loại tình huống và những ranh giới không nên vượt khi "Việt hoá".
Câu đùa tồn tại để làm gì trong cảnh phim
Trước khi dịch một câu đùa, hãy hỏi ba câu. Thứ nhất, câu đùa này có quan trọng với cốt truyện không: nó chỉ là gia vị, hay nó tiết lộ tính cách, hay cảnh sau sẽ nhắc lại? Thứ hai, hình ảnh có ràng buộc không: nhân vật có chỉ vào vật gì, có làm động tác minh hoạ cho cái chơi chữ không? Thứ ba, người xem cần cười ở đây không: phim hài cần tiếng cười đúng nhịp; phim chính kịch có câu đùa nhẹ để giảm căng thì giữ được nụ cười mỉm là đủ.
Câu đùa chỉ là gia vị và không có ràng buộc hình ảnh thì người dịch có nhiều tự do: có thể thay bằng một câu đùa khác của tiếng Việt cùng tinh thần. Câu đùa gắn vào hình (nhân vật cầm quả lê và chơi chữ với từ đồng âm của nó) thì tự do rất ít; người dịch phải tìm cách đùa với chính vật đó, hoặc chấp nhận giữ nghĩa và mất cái hài.
Một câu đùa còn có thể mang chức năng thứ tư: đánh dấu quan hệ. Hai nhân vật trêu nhau bằng một câu đùa riêng chỉ hai người hiểu cho thấy họ thân nhau từ lâu; nếu câu đùa đó quay lại ở cuối phim, nó mang sức nặng cảm xúc. Người dịch phải nhận ra để dịch lần đầu theo cách lần sau còn nhắc lại được.
Phân loại theo chức năng giúp tránh hai thái cực đều hỏng: dịch sát chữ mọi câu đùa (phụ đề đúng nhưng chết), hoặc Việt hoá mọi câu đùa (phụ đề vui nhưng nhân vật nước ngoài nói như người Hà Nội, Sài Gòn).
Các chiến lược xử lý và khi nào dùng
Các tài liệu về dịch nghe nhìn thường mô tả một nhóm chiến lược quen thuộc. Bảng dưới diễn lại chúng theo cách dùng thực tế trong phụ đề tiếng Việt.
| Chiến lược | Cách làm | Hợp với | Rủi ro |
|---|---|---|---|
| Giữ nghĩa đen | Dịch sát nội dung, chấp nhận mất cái hài | Câu đùa không quan trọng, hoặc nghĩa đen quan trọng hơn | Người xem thấy câu vô duyên, thắc mắc vì sao rạp cười |
| Thay tương đương | Dùng câu đùa, thành ngữ tiếng Việt có cùng tác dụng | Câu đùa gia vị, không gắn hình, không gắn văn hoá gốc | Lạc bối cảnh nếu chi tiết quá đậm chất Việt |
| Bù chỗ khác | Mất một câu đùa ở đây, thêm sắc thái hài ở câu gần đó | Phim hài cần giữ mật độ tiếng cười | Cần người dịch tay nghề cao, dễ thành tự chế |
| Khái quát hoá | Thay tên riêng văn hoá bằng mô tả chung | Tên chương trình TV, thương hiệu, người nổi tiếng địa phương mà khán giả Việt không biết | Câu bớt màu sắc |
| Giữ nguyên và để hình tự nói | Không dịch tiếng lóng thành chữ phổ thông, giữ thô | Từ nước ngoài khán giả Việt đã quen | Khán giả không quen sẽ không hiểu |
| Chú thích ngắn trên màn hình | Thêm một dòng giải thích ở đầu khung hình | Phụ đề cộng đồng, phim tài liệu, nội dung giáo dục | Che hình, làm chậm nhịp; ít dùng trong phim phát chính thức |
Không có chiến lược nào đúng cho mọi trường hợp. Bản dịch tốt dùng xen kẽ nhiều chiến lược trong cùng một phim, và người dịch nên ghi lại lựa chọn quan trọng để người duyệt hiểu lý do thay vì nghĩ là dịch sai.
Tiếng lóng: dịch độ "lóng", không dịch từng từ
Tiếng lóng có hai đặc tính khó: nó gắn với một nhóm người (thanh thiếu niên, dân trong nghề, một vùng) và nó cũ đi rất nhanh. Một từ lóng năm năm trước còn sành điệu nay có thể nghe "quê". Khi dịch, mục tiêu là tái tạo đúng mức độ không trang trọng và đúng tính nhóm, chứ không phải tìm từ lóng tiếng Việt có nghĩa giống hệt.
Cách làm an toàn với phim sẽ còn được xem nhiều năm: dùng khẩu ngữ tự nhiên, ngắn, hơi bụi, thay vì từ lóng cụ thể của một mùa trên mạng xã hội. Khẩu ngữ lâu cũ hơn từ lóng trend. Với video mạng xã hội sống vài tuần, ngược lại, dùng đúng từ đang thịnh hành có thể là lựa chọn hợp lý vì người xem kỳ vọng như vậy.
Tiếng lóng thô tục là một quyết định riêng. Mức độ giữ lại phụ thuộc phân loại độ tuổi của phim, quy định của nơi phát và yêu cầu khách hàng. Làm nhẹ quá tay sẽ biến nhân vật thô lỗ thành người lịch sự, đổi tính cách; giữ nguyên mức thô của tiếng gốc có khi lại quá nặng khi thành chữ, vì chữ viết trên màn hình thường gây ấn tượng mạnh hơn lời nói. Người dịch nên đề xuất một mức và thống nhất với bên đặt trước khi làm cả phim.
Chơi chữ: bốn tình huống thường gặp
Chơi chữ đồng âm không gắn hình. Hai nhân vật đùa với từ có hai nghĩa trong tiếng gốc. Nếu không ràng buộc hình, người dịch có thể tạo một chơi chữ tiếng Việt khác cùng chủ đề. Tiếng Việt giàu từ đồng âm và nói lái, nên thường có chất liệu để thay; chỉ cần giữ đúng chủ đề để câu sau còn nối được.
Chơi chữ gắn với vật trên hình. Ràng buộc chặt nhất. Thử tìm một cách đùa khác với chính vật đó. Nếu không được, giữ nghĩa câu và để nụ cười đến từ diễn xuất. Đừng tạo một câu đùa không liên quan đến vật đang thấy, người xem sẽ bối rối.
Chơi chữ là điểm nút cốt truyện. Ví dụ một mật mã, một câu đố, một hiểu lầm vì nghe nhầm. Ở đây nghĩa và cơ chế đều quan trọng. Có khi phải dựng lại cả cơ chế bằng tiếng Việt, dùng nhiều khối phụ đề hơn, và nên trao đổi với khách hàng trước khi làm.
Chơi chữ với tên nhân vật. Tên mang nghĩa trong tiếng gốc mà khán giả Việt không nhận ra. Thường giữ tên gốc và chấp nhận mất lớp nghĩa phụ, trừ khi phim cho thiếu nhi và tên đã được dịch thống nhất trong các ấn phẩm khác.
Những ranh giới không nên vượt
Việt hoá là công cụ, không phải mục tiêu. Có những kiểu "Việt hoá" làm hỏng phim dù khiến một vài câu buồn cười hơn:
- Đưa địa danh, nhân vật, sự kiện Việt Nam vào miệng nhân vật nước ngoài trong phim đặt bối cảnh nước ngoài. Người xem bị kéo ra khỏi phim.
- Chèn câu đùa thời sự, ám chỉ người nổi tiếng hoặc sự kiện mạng gần đây. Câu đó cũ đi trong vài tháng và có thể gây phản cảm.
- Dịch thêm ý không có trong bản gốc để "cho vui", đặc biệt là ý mang định kiến về vùng miền, giới, nghề nghiệp. Đây là thay đổi nội dung tác phẩm.
- Biến mọi giọng địa phương nước ngoài thành một giọng địa phương Việt cụ thể. Gán một vùng miền Việt cho nhân vật quê mùa hay nhân vật phản diện dễ tạo định kiến.
- Dùng tiếng lóng vượt mức tuổi của phim, nhất là phim thiếu nhi hoặc gia đình.
- Bỏ câu đùa nhạy cảm mà không báo. Nếu nơi phát yêu cầu làm nhẹ nội dung, đó là quyết định biên tập cần được ghi nhận, không phải người dịch tự cắt.
Ranh giới cuối cùng có lý do nghề nghiệp: phụ đề là cam kết với người xem rằng họ đang thấy điều nhân vật nói. Mọi điều chỉnh nội dung có chủ đích cần được bên giữ quyền đồng ý.
Câu đùa trong video doanh nghiệp và quảng cáo
Không chỉ phim mới có câu đùa. Bài phát biểu của lãnh đạo nước ngoài thường mở đầu bằng một câu đùa nhẹ về thời tiết, về chuyến bay, về món ăn địa phương; video giới thiệu sản phẩm có lời dẫn dí dỏm. Ở đây mục tiêu là giữ không khí thân thiện, không nhất thiết giữ đúng câu đùa. Một câu tự trào nhẹ nhàng có tác dụng tương tự thường hợp hơn bản dịch sát làm người nghe khó hiểu.
Cẩn thận hơn với câu đùa có yếu tố văn hoá có thể gây hiểu lầm: so sánh với một món ăn, một thói quen, một con số mà ở Việt Nam mang nghĩa khác. Người dịch nên đánh dấu những câu này cho khách hàng biết và đề xuất cách xử lý, thay vì im lặng dịch sát hay im lặng thay.
Với video quảng cáo, việc giữ hiệu quả của câu đùa gần với dịch sáng tạo cho marketing hơn là phụ đề thông thường; khi đó nên coi lời thoại như một kịch bản cần viết lại, có duyệt riêng.
Người đặt dịch nên trao đổi gì từ đầu
Nếu video của bạn có nhiều câu đùa, tiếng lóng hoặc chi tiết văn hoá, hãy nói rõ mong muốn ngay khi đặt: bạn muốn bản dịch trung thành (giữ sát nội dung, chấp nhận mất một phần hài) hay tự nhiên (ưu tiên hiệu ứng với khán giả Việt, chấp nhận thay đổi câu chữ). Hai kỳ vọng này dẫn tới hai bản dịch khác hẳn nhau, và cả hai đều có thể là bản dịch tốt.
Cũng nên nói về giới hạn ngôn ngữ thô tục, về khán giả mục tiêu và về việc có chấp nhận chú thích trên màn hình không. Với phim tài liệu hoặc nội dung giáo dục, chú thích ngắn ở lần đầu một khái niệm văn hoá xuất hiện có thể giúp người xem hơn là thay nó bằng thứ tương đương Việt.
Ở Dịch Hay, các câu đùa và chơi chữ khó thường được ghi thành danh sách riêng kèm phương án xử lý để khách duyệt cùng bản phụ đề. Cách này giúp bên đặt thấy rõ chỗ nào là lựa chọn có chủ ý, chỗ nào là bản dịch thông thường.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng thành ngữ tiếng Việt khi dịch thành ngữ nước ngoài không?
Dùng được khi thành ngữ tiếng Việt cùng nghĩa, cùng sắc thái và không mang hình ảnh quá đặc thù Việt Nam. Một thành ngữ có lũy tre, con trâu trong miệng nhân vật ở New York sẽ gây cảm giác lạc. Khi đó dịch bằng lời thường gọn gàng thường tốt hơn.
Phụ đề cộng đồng hay có dòng chú thích giải thích câu đùa, phim chính thức có nên làm vậy không?
Phim phát chính thức hiếm khi dùng chú thích vì che hình và làm chậm nhịp xem. Nó phù hợp hơn với phim tài liệu, nội dung giáo dục hoặc khi người xem chủ động muốn hiểu sâu văn hoá gốc. Nếu dùng, nên giữ thật ngắn và đặt ở vị trí không che phụ đề chính.
Khi phim có bài hát chơi chữ thì dịch thế nào?
Nếu lời bài hát chỉ là nền, có thể không cần dịch. Nếu lời bài hát mang nội dung cốt truyện, dịch nghĩa là đủ, không cần giữ vần. Việc dịch để hát lại theo giai điệu là việc khác, thuộc về lồng tiếng hoặc chuyển thể âm nhạc, và cần thoả thuận riêng.
Làm sao biết người dịch có xử lý câu đùa tốt không khi mình không biết tiếng gốc?
Xem cảnh có câu đùa và để ý phản ứng của nhân vật khác trên hình. Nếu nhân vật trên phim cười mà phụ đề không có gì buồn cười, hoặc câu nghe gượng, hãy hỏi người dịch họ chọn chiến lược gì. Một người dịch có tay nghề luôn giải thích được lựa chọn của mình.
Có được thay tên thương hiệu nước ngoài bằng tên thương hiệu Việt cho dễ hiểu không?
Không nên thay bằng thương hiệu Việt cụ thể vì có thể tạo liên tưởng quảng cáo và gây vấn đề với chủ thương hiệu. Nếu tên gốc khó hiểu, khái quát hoá thành tên loại sản phẩm, ví dụ một hãng nước ngọt thành nước ngọt, là cách an toàn hơn.
Tiếng lóng của giới trẻ Việt có nên dùng trong phụ đề phim học đường không?
Có thể dùng khẩu ngữ trẻ trung, nhưng nên tránh từ lóng quá mới hoặc quá hẹp vì phim sẽ còn được xem sau nhiều năm và bởi nhiều nhóm tuổi. Từ lóng sống ngắn làm phụ đề nhanh cũ. Hãy chọn những từ đã ổn định trong khẩu ngữ.