Bóc băng (còn gọi là gỡ băng, phiên âm lời thoại, tiếng Anh là transcription) là nghe lời nói trong video hoặc tệp ghi âm rồi chép lại thành văn bản, thường kèm tên người nói và mã thời gian cho biết câu đó nằm ở phút giây nào. Bản bóc băng là nền của phụ đề, của bản dịch kịch bản, của biên bản phỏng vấn và của việc tìm lại trích dẫn.
Có hai kiểu bóc chính: nguyên văn (chép đủ cả tiếng ậm ừ, lặp từ, câu bỏ dở) và làm sạch (giữ nội dung, bỏ phần đệm không mang nghĩa). Chọn sai kiểu là lý do phổ biến khiến bản bóc băng "đúng mà không dùng được".
Phần dưới giải thích khi nào dùng kiểu nào, quy ước ghi chép nên thống nhất từ đầu, và cách bạn tự kiểm một bản bóc băng trước khi đưa sang dịch.
Nguyên văn, làm sạch và biên tập: ba mức bóc băng
Ba mức dưới đây khác nhau ở lượng can thiệp vào lời nói. Mỗi mức hợp với một mục đích; không có mức nào "tốt hơn" một cách tuyệt đối.
| Mức | Giữ lại | Bỏ đi | Dùng cho |
|---|---|---|---|
| Nguyên văn (verbatim) | Mọi âm phát ra: ừm, à, lặp từ, nói lắp, câu bỏ dở, tiếng cười, tiếng ho | Không bỏ gì | Nghiên cứu hội thoại, hồ sơ có thể dùng làm chứng cứ, phân tích lời khai, phân tích ngôn ngữ |
| Làm sạch (clean verbatim) | Toàn bộ nội dung và trình tự ý, đúng từ người nói chọn | Từ đệm, lặp từ vô nghĩa, câu tự sửa giữa chừng | Phụ đề, bản dịch kịch bản, biên bản phỏng vấn, nghiên cứu định tính thông thường |
| Biên tập | Ý chính, được viết lại thành câu hoàn chỉnh | Câu lủng củng, ý lặp, đoạn lạc đề | Bài viết từ phỏng vấn, tóm tắt hội thảo, nội dung đăng lại |
Với phụ đề, mức làm sạch là điểm xuất phát hợp lý. Người dịch cần biết người nói đã nói gì, nhưng không cần mọi tiếng "ờ"; bản thân phụ đề cũng sẽ lược những thứ đó. Ngoại lệ là phim tài liệu hoặc phim truyện có ngập ngừng mang ý nghĩa nhân vật: nhân vật lắp bắp vì sợ hãi thì phải ghi lại, vì đó là thông tin.
Quy ước nên thống nhất trước khi bóc
Một bản bóc băng dài do nhiều người làm sẽ rất khó dùng nếu mỗi người ghi một kiểu. Những quy ước dưới đây nên chốt bằng văn bản ngắn trước khi bắt đầu:
- Cách ghi tên người nói: tên đầy đủ, tên viết tắt hay vai trò (Người phỏng vấn, Khách mời 1). Thống nhất cả cách ghi khi chưa rõ ai đang nói.
- Tần suất mã thời gian: ở đầu mỗi lượt lời, mỗi đoạn, hay cố định mỗi 30 giây. Với phụ đề, mã ở đầu mỗi lượt lời là tối thiểu.
- Ký hiệu cho đoạn nghe không rõ: ví dụ ghi [không nghe rõ 00:12:31] kèm mốc thời gian, để người sau biết chỗ cần nghe lại thay vì đoán.
- Cách ghi âm thanh phi lời nói: tiếng cười, vỗ tay, nhạc, tiếng động đáng chú ý, đặt trong ngoặc vuông.
- Cách viết số, đơn vị, tên viết tắt: "15%" hay "mười lăm phần trăm", "KPI" hay "chỉ số đánh giá hiệu quả". Phụ đề thường dùng chữ số cho dễ đọc.
- Từ nước ngoài chen trong câu tiếng Việt: giữ nguyên, có in nghiêng hay không. Hội thoại văn phòng ở thành phố lớn chen tiếng Anh rất nhiều.
- Tiếng địa phương: ghi theo cách nói hay chuẩn hoá chính tả. Với phụ đề tiếng Việt cho người Việt, thường chuẩn hoá chính tả nhưng giữ từ vựng địa phương.
Quy ước càng rõ, bản bóc càng dễ đưa vào công cụ phụ đề, dễ tìm kiếm và dễ chia việc. Một trang A4 quy ước là đủ cho phần lớn dự án.
Mã thời gian: ghi thế nào để người sau dùng được
Mã thời gian thường ghi theo dạng giờ:phút:giây, và trong công việc phụ đề, hậu kỳ có thêm phần khung hình hoặc mili giây. Điểm quan trọng nhất không phải độ chính xác tới phần nghìn giây, mà là mã thời gian phải tính trên đúng bản video sẽ dùng. Nếu bạn gửi bản đã cắt bỏ đoạn giới thiệu 10 giây để bóc băng, mọi mốc trong bản bóc sẽ lệch 10 giây so với bản phát.
Video quay bằng máy chuyên dụng thường có mã thời gian gốc bắt đầu từ một số khác 0, ví dụ 01:00:00:00. Hãy cho người bóc biết nên tính theo mã gốc hay theo thời lượng trình phát, vì hai cách cho số khác nhau và trộn lẫn sẽ gây rối khi đối chiếu.
Với phỏng vấn dài dùng để trích dẫn, mã thời gian còn có giá trị kiểm chứng: biên tập viên hay người được phỏng vấn có thể nghe lại đúng đoạn để xác nhận câu chữ. Trong bối cảnh đó, nên ghi mã ở đầu mỗi lượt lời và thêm mã giữa lượt nếu lượt lời dài hơn một phút.
Bóc băng theo từng loại video: chỗ khó khác nhau
Cùng là bóc băng nhưng mỗi loại video có chỗ khó riêng, và người đặt nên biết trước để chuẩn bị đúng thứ cần gửi kèm.
| Loại video | Chỗ khó chính | Nên gửi kèm |
|---|---|---|
| Phỏng vấn một – một | Người được phỏng vấn nói dài, tự sửa câu, nhắc tên người và tổ chức | Tên đầy đủ, chức danh, danh sách tổ chức được nhắc tới |
| Toạ đàm, hội thảo nhiều khách | Nhiều giọng, nói chồng, người hỏi từ khán giả không có micro riêng | Danh sách diễn giả theo thứ tự, chương trình, tài liệu trình chiếu |
| Phim truyện, phim ngắn | Thoại lẫn nhạc và tiếng động, nói thì thầm, tiếng lóng | Kịch bản quay hoặc kịch bản dựng, danh sách nhân vật |
| Phim tài liệu | Âm thanh hiện trường, giọng địa phương, người lớn tuổi nói nhỏ | Ghi chú địa điểm, tên nhân vật, tệp âm thanh thu riêng nếu có |
| Bài giảng, khoá học | Thuật ngữ dày, công thức đọc thành lời, tên phần mềm | Slide bài giảng, giáo trình, danh mục thuật ngữ |
| Video mạng xã hội | Nói nhanh, tiếng lóng mới, chèn hiệu ứng âm thanh | Bản nháp chữ trên video (nếu đã có), mô tả người xem mục tiêu |
Một điểm hay bị quên với hội thảo: câu hỏi từ khán giả thường thu rất nhỏ vì không qua micro chính. Nếu phần hỏi đáp quan trọng, hãy báo trước để người bóc ưu tiên nghe kỹ, hoặc chấp nhận ghi tóm ý câu hỏi kèm đánh dấu. Với phim tài liệu có nhân vật nói tiếng địa phương đậm, có khi cần người bóc là người cùng vùng — đây là yêu cầu chính đáng, nên nêu từ đầu.
Thuật ngữ trong bài giảng là chỗ đáng đầu tư nhất: một thuật ngữ bóc sai sẽ lặp lại hàng chục lần trong cả khoá. Gửi slide giúp người bóc thấy đúng chữ giảng viên đang nói tới.
Những chỗ bóc băng hay sai và cách phòng
Tên riêng và thuật ngữ. Đây là lỗi nhiều nhất và nguy hiểm nhất, vì nó đi tiếp vào bản dịch và phụ đề. Gửi trước danh sách tên người, công ty, sản phẩm, địa danh. Nếu không có, người bóc nên đánh dấu những chữ chưa chắc thay vì đoán.
Con số. "Mười lăm" và "năm mươi" trong tiếng Anh (fifteen, fifty) dễ nghe nhầm; trong tiếng Việt, cách nói tắt như "hai trăm tư", "ba nghìn rưỡi", hay chữ "linh", "lẻ" bị nuốt khi nói nhanh cũng dễ chép sai. Mọi con số trong bài nói về tài chính, kỹ thuật, y tế cần được nghe lại riêng.
Lời chen và nói chồng. Khi hai người cùng nói, người bóc hay chỉ chép giọng to hơn. Quy ước nên ghi cả hai, đánh dấu chỗ chồng lời, vì câu chen thường là phản ứng quan trọng (một tiếng "không" xen vào có thể đảo nghĩa cả đoạn).
Gán nhầm người nói. Trong video nhiều khách mời, đặc biệt khi quay toàn cảnh hoặc âm thanh qua một micro chung, gán nhầm lời là chuyện thường. Danh sách người nói kèm mốc lần đầu xuất hiện giúp giảm đáng kể lỗi này.
Âm thanh kém. Tiếng gió, tiếng máy, tiếng nhạc nền đè lời. Nếu còn tệp âm thanh thu riêng (từ micro cài áo), hãy gửi kèm; nó thường rõ hơn nhiều so với tiếng thu từ máy quay.
Nhận dạng giọng nói tự động: dùng ở đâu, kiểm ở đâu
Công cụ nhận dạng giọng nói hiện cho bản nháp khá nhanh với giọng rõ, một người nói, âm thanh sạch. Đó là điểm khởi đầu hữu ích, nhưng không phải bản bóc băng hoàn chỉnh. Điểm yếu lặp lại của các công cụ này: tên riêng hiếm, thuật ngữ chuyên ngành, giọng địa phương, người nói chen nhau, câu pha hai thứ tiếng, và dấu câu đặt sai làm đổi nghĩa.
Với tiếng Việt, thanh điệu là thông tin phân biệt nghĩa, nên chỉ một dấu sai có thể đổi hẳn nội dung câu. Bản nháp tự động vì vậy luôn cần một người nghe lại toàn bộ với tai người, không chỉ đọc lướt văn bản, vì câu sai vẫn có thể đọc rất trôi.
Một điều nữa cần cân nhắc là bảo mật. Phỏng vấn nội bộ, họp ban giám đốc, ghi âm bệnh nhân hay khách hàng không nên đưa lên công cụ trực tuyến mà bạn chưa đọc điều khoản lưu trữ dữ liệu. Nếu cần bóc băng tài liệu nhạy cảm, hãy hỏi rõ bên làm dịch vụ: tệp được lưu ở đâu, ai nghe được, khi nào xoá.
Tự kiểm một bản bóc băng trong 20 phút
Bạn không cần nghe lại toàn bộ để biết bản bóc băng có đáng tin không. Cách kiểm nhanh theo mẫu:
- Chọn ngẫu nhiên ba đoạn hai phút: một ở đầu, một ở giữa, một ở cuối.
- Mở video tại đúng mốc thời gian ghi trong bản bóc. Nếu mốc lệch quá vài giây, cả bản có vấn đề về mã thời gian.
- Nghe từng đoạn và dò theo văn bản. Đánh dấu chỗ thiếu câu, sai từ, sai người nói.
- Dò riêng mọi tên riêng và con số trong ba đoạn đó với tài liệu bạn có.
- Kiểm chỗ đánh dấu "không nghe rõ": nếu quá dày ở đoạn âm thanh vẫn rõ, người bóc có thể thiếu kỹ năng nghe tiếng đó.
- Nếu ba đoạn mẫu có nhiều hơn một vài lỗi nội dung, yêu cầu soát lại toàn bộ trước khi chuyển sang dịch. Sửa ở bước bóc rẻ hơn rất nhiều so với sửa sau khi đã dịch ra nhiều thứ tiếng.
Khi đặt bóc băng kèm dịch phụ đề tại Dịch Hay, bạn có thể yêu cầu nhận bản bóc trước để duyệt tên riêng và thuật ngữ, rồi mới chuyển sang dịch. Bước duyệt ngắn này thường là bước có lợi nhất trong cả dự án.
Câu hỏi thường gặp
Bóc băng khác dịch phụ đề ở điểm nào?
Bóc băng chép lại lời nói bằng chính ngôn ngữ gốc, không chuyển ngữ và không giới hạn độ dài. Dịch phụ đề chuyển nội dung sang ngôn ngữ khác, chia thành khối ngắn có mốc thời gian và nén cho vừa tốc độ đọc. Bản bóc băng tốt là đầu vào của phụ đề tốt.
Có thể bóc băng và dịch cùng lúc để nhanh hơn không?
Người dịch giỏi có thể nghe rồi dịch thẳng, gọi là dịch nghe. Cách này nhanh với video ngắn, nhưng mất bản gốc để đối chiếu, khó kiểm lỗi và khó tái dùng khi cần thêm thứ tiếng khác. Với video quan trọng hoặc nhiều ngôn ngữ, nên có bản bóc băng gốc riêng.
Bóc băng phỏng vấn nghiên cứu có cần nguyên văn không?
Tuỳ phương pháp nghiên cứu. Phân tích hội thoại, phân tích diễn ngôn cần nguyên văn, thậm chí ghi cả độ dài khoảng lặng. Nghiên cứu định tính theo chủ đề thường dùng bản làm sạch là đủ. Hãy kiểm yêu cầu của đề cương nghiên cứu và hội đồng đạo đức trước khi đặt bóc.
Video có hai thứ tiếng xen nhau thì bóc băng thế nào?
Ghi đúng thứ tiếng người nói dùng, không tự dịch trong bản bóc. Đánh dấu đoạn đổi ngôn ngữ để người dịch phụ đề biết đoạn nào cần dịch, đoạn nào đã là tiếng đích. Người bóc cần hiểu cả hai thứ tiếng, nếu không phải chia cho hai người.
Bản bóc băng có dùng làm phụ đề cho chính ngôn ngữ gốc được không?
Được, nhưng phải qua bước chia khối, nén và canh thời gian như phụ đề dịch. Bản bóc nguyên văn đổ thẳng lên màn hình thường quá dài và có quá nhiều từ đệm. Phụ đề cùng ngôn ngữ cho người khiếm thính còn cần thêm mô tả âm thanh.
Nên gửi tệp gì để bóc băng nhanh và chính xác?
Gửi tệp có âm thanh tốt nhất bạn có, ưu tiên tệp âm thanh thu riêng nếu có. Kèm danh sách người nói, tên riêng, thuật ngữ, và cho biết cần mức nguyên văn hay làm sạch, mã thời gian dày tới đâu. Không cắt bớt phần đầu video để mốc thời gian khớp bản phát.