Dịch sách tiếng Việt sang tiếng Anh hoặc ngoại ngữ khác để phát hành ở nước ngoài thường theo nguyên tắc của nghề: người dịch viết bằng tiếng mẹ đẻ của mình. Vì vậy mô hình phổ biến là người bản ngữ ngôn ngữ đích dịch, hoặc một cặp đồng dịch gồm người Việt nắm sâu văn bản gốc và người bản ngữ chịu trách nhiệm câu chữ. Cách làm cụ thể còn tuỳ mục đích: chào bán bản quyền cho nhà xuất bản nước ngoài, tự xuất bản, hay làm ấn phẩm tặng đối tác.
Chiều dịch này có những khó riêng mà dịch vào tiếng Việt không gặp: hệ xưng hô tiếng Việt gần như biến mất khi sang tiếng Anh, tên người Việt và dấu thanh, món ăn và địa danh không có tương đương, ca dao, thành ngữ, lối nói hàm ý. Bài này dành cho tác giả, đơn vị làm sách và tổ chức muốn đưa một cuốn sách Việt ra nước ngoài.
Vì sao chiều dịch ra nước ngoài khác chiều dịch vào
Một người Việt giỏi tiếng Anh có thể hiểu văn bản tiếng Anh rất sâu, nhưng viết một cuốn sách tiếng Anh mà người bản ngữ đọc không thấy gợn là chuyện khác. Biên tập viên ở nhà xuất bản nước ngoài nhận ra văn bản do người không phải bản ngữ viết chỉ sau vài trang, qua những chi tiết nhỏ: mạo từ, giới từ, kết hợp từ, nhịp câu. Với một bản thảo chào bán bản quyền, ấn tượng vài trang đầu thường quyết định họ có đọc tiếp.
Ngược lại, người dịch bản ngữ ngôn ngữ đích ít khi hiểu tiếng Việt sâu như người Việt: sắc thái xưng hô, tầng nghĩa của một câu ca dao, sự mỉa mai trong một cách nói vòng. Vì vậy mô hình đồng dịch được dùng nhiều: người Việt làm bản nháp sát nghĩa kèm ghi chú dày về sắc thái, người bản ngữ viết lại thành văn bản tự nhiên, rồi hai người đi qua từng đoạn cùng nhau. Mô hình này chậm hơn nhưng tránh được cả hai loại lỗi.
Trong lịch sử dịch văn học Việt Nam sang tiếng Anh, có những người dịch là người Việt sống lâu năm trong môi trường tiếng Anh. Bản The Tale of Kieu của Huỳnh Sanh Thông (Nhà xuất bản Đại học Yale, 1983) là một ví dụ thường được nhắc. Điều kiện chung của họ là năng lực viết tiếng đích ở mức nhà văn, chứ không chỉ là giỏi ngoại ngữ.
Hệ quả cho việc chọn người: đừng chọn người dịch theo bằng cấp ngoại ngữ hay điểm thi, mà theo những trang họ đã viết bằng tiếng đích và đã được người bản ngữ đọc. Một đoạn dịch thử khó, đưa cho một người đọc bản ngữ không quen biết người dịch nhận xét, là phép thử rẻ và đáng tin hơn mọi hồ sơ năng lực.
Mục đích quyết định cách làm
Trước khi tìm người dịch, cần trả lời: cuốn sách ra nước ngoài để làm gì? Mỗi mục đích dẫn đến một cách tổ chức khác.
| Mục đích | Cần dịch gì trước | Người dịch phù hợp | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chào bán bản quyền cho nhà xuất bản nước ngoài | Tóm tắt, một hai chương mẫu, thông tin tác giả | Người bản ngữ hoặc cặp đồng dịch có kinh nghiệm văn học | Nhà xuất bản mua bản quyền có thể chọn người dịch riêng cho bản chính thức |
| Tự xuất bản sách in hoặc sách điện tử | Toàn bộ sách | Cặp đồng dịch, thêm biên tập viên bản ngữ | Tác giả tự chịu trách nhiệm biên tập, bìa, phân phối |
| Ấn phẩm tặng đối tác, sách doanh nghiệp, sách địa phương | Toàn bộ, thường kèm ảnh | Người dịch quen thể loại, biên tập bản ngữ | Chú trọng thuật ngữ và tên riêng nhất quán với tài liệu khác của tổ chức |
| Sách song ngữ phát hành trong nước | Toàn bộ, đặt song song | Người dịch giỏi cả hai chiều, có biên tập bản ngữ | Bản dịch bám câu gốc hơn để người đọc đối chiếu |
| Hồ sơ xin tài trợ dịch thuật | Chương mẫu, kế hoạch dịch | Theo yêu cầu của chương trình | Đọc kỹ điều kiện của từng chương trình, thường đòi hỏi đã có nhà xuất bản nhận |
Một nhầm lẫn hay gặp là dịch toàn bộ cuốn sách trước khi có nhà xuất bản nước ngoài quan tâm. Với mục đích chào bán bản quyền, phần dịch mẫu chất lượng cao thường có giá trị hơn một bản dịch trọn vẹn nhưng trung bình.
Bộ hồ sơ chào bản quyền cần những gì
Khi tác giả hoặc đơn vị làm sách muốn giới thiệu một cuốn sách Việt với nhà xuất bản hoặc người đại diện văn học nước ngoài, bộ hồ sơ thường gồm:
- Bản tóm tắt một hai trang bằng ngôn ngữ đích: cốt truyện hoặc luận điểm chính, kể cả kết thúc. Người đọc chuyên nghiệp cần biết toàn bộ để đánh giá, không cần sự hồi hộp.
- Chương dịch mẫu, thường là những chương đầu, được dịch và biên tập kỹ nhất có thể. Đây là phần quyết định.
- Thông tin tác giả: tiểu sử ngắn, các tác phẩm khác, giải thưởng nếu có.
- Thông tin về cuốn sách tại Việt Nam: năm xuất bản, số lần tái bản, đón nhận của độc giả và giới phê bình, ở mức sự thật kiểm chứng được.
- Tình trạng bản quyền: ai nắm quyền dịch ra ngoại ngữ, đã bán ở ngôn ngữ nào chưa.
- Bối cảnh cho người đọc nước ngoài: một đoạn ngắn giải thích vì sao cuốn sách đáng đọc với người không biết Việt Nam, không tâng bốc.
- Ghi chú của người dịch về các lựa chọn lớn trong chương mẫu (xưng hô, tên riêng, ca dao), để người đọc chuyên nghiệp biết những gì đã được cân nhắc và có thể điều chỉnh nếu mua bản quyền.
Các hội chợ sách quốc tế lớn, như Hội chợ sách Frankfurt, là nơi giao dịch bản quyền diễn ra nhiều; nhưng hồ sơ tốt thường được gửi qua người đại diện hoặc bộ phận bản quyền trước đó, không đợi đến hội chợ.
Xưng hô, tên người và những thứ tiếng Việt có mà tiếng Anh không có
Hệ xưng hô tiếng Việt mang thông tin về tuổi, quan hệ, cảm xúc trong từng câu; sang tiếng Anh, phần lớn trở thành "I" và "you". Người dịch có vài công cụ để giữ lại một phần: dùng cách gọi tên (gọi bằng tên riêng hay bằng danh xưng như "Brother", "Auntie"), giữ một vài danh xưng tiếng Việt như "anh", "chị" trong lời thoại khi chúng mang ý nghĩa quan trọng, hoặc chuyển thông tin quan hệ vào lời kể. Một khoảnh khắc như hai người chuyển từ "anh – em" sang "mày – tao" khi cãi nhau cần được dựng lại bằng giọng điệu và lời thoại, vì tiếng Anh không có đại từ làm việc đó.
Tên người Việt đặt ra câu hỏi về dấu thanh: giữ đủ dấu (Nguyễn Thị Hoa) hay bỏ (Nguyen Thi Hoa). Xu hướng tôn trọng tên gốc ủng hộ giữ dấu, nhưng nhà xuất bản nước ngoài có thể quyết định khác vì lý do kỹ thuật hoặc thói quen của độc giả. Thứ tự họ – tên cũng cần quy ước: người Việt thường được gọi bằng tên cuối (chị Hoa), không phải họ, điều người đọc nước ngoài cần được gợi ý ngay từ đầu.
Món ăn, trang phục, địa danh (phở, áo dài, tên phố) thường giữ nguyên tiếng Việt, có thể kèm vài chữ giải thích lần đầu. Với địa danh, nếu câu chuyện diễn ra trước khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025 thì giữ tên của thời điểm đó; tên tỉnh mới chỉ phù hợp với sách thông tin hiện hành. Với sách có nhiều địa danh, một bản đồ vẽ tay hoặc một danh mục địa danh ngắn ở đầu sách giúp người đọc nước ngoài định hướng mà không cần chú thích lặp đi lặp lại.
Ca dao, thành ngữ, thơ và lối nói hàm ý
Văn xuôi Việt Nam hay lồng ca dao, thành ngữ, câu thơ quen thuộc, nhiều khi chỉ trích nửa câu vì người đọc Việt tự điền nửa còn lại. Với người đọc nước ngoài, nửa câu đó không gợi gì. Người dịch phải quyết định: dịch đầy đủ câu ca dao để người đọc hiểu được hàm ý, diễn đạt hàm ý bằng lời thường, hay giữ một bản dịch có vần ngắn gọn. Thể lục bát gần như không chuyển được sang tiếng Anh với cùng hiệu quả, nên phổ biến là dịch thành một cặp câu có nhịp, có thể có vần lỏng.
Lối nói vòng và hàm ý — mời ăn mà thật ra là từ chối, khen mà thật ra là chê — là lớp khó nhất. Dịch sát chữ thì người đọc nước ngoài hiểu theo nghĩa đen; giải thích thì mất tinh tế. Người dịch thường dựa vào phản ứng của các nhân vật khác trong cảnh để người đọc tự hiểu, hoặc thêm một chi tiết nhỏ về giọng điệu trong lời kể.
Những chỗ này là lý do một cặp đồng dịch có giá trị: người Việt chỉ ra hàm ý, người bản ngữ tìm cách để hàm ý đó hiện ra trong tiếng của họ. Dịch Hay thường làm theo mô hình này cho sách văn học Việt sang tiếng Anh, kèm một bảng ghi chú văn hoá để biên tập viên nước ngoài tham khảo.
Quy trình cho tác giả và đơn vị làm sách
Dù là một cuốn sách văn học hay một ấn phẩm của tổ chức, chuỗi bước dưới đây giúp tránh những lần làm lại tốn kém.
- Xác định mục đích và ngôn ngữ đích, và ai nắm quyền dịch ra ngoại ngữ (tác giả, nhà xuất bản Việt, hay đã chuyển nhượng).
- Chuẩn bị văn bản gốc chốt: ấn bản nào, có sửa gì so với bản đã in, có cắt bớt cho người đọc nước ngoài không (quyết định của tác giả).
- Chọn người dịch hoặc cặp đồng dịch qua một đoạn dịch thử khó, đọc bởi một người bản ngữ không liên quan.
- Lập bảng quy ước: tên người có dấu hay không, xưng hô giữ lại những gì, món ăn, địa danh, cách xử lý ca dao.
- Dịch và biên tập bản ngữ, với tác giả trả lời câu hỏi về hàm ý.
- Đọc kiểm cuối bởi người bản ngữ chưa từng đọc bản thảo, như một độc giả thật.
Về quyền: việc dịch và phát hành ở nước ngoài cần thoả thuận rõ giữa tác giả, nhà xuất bản Việt (nếu đang nắm quyền) và người dịch, kể cả quyền của người dịch đối với bản dịch. Các vấn đề này theo hợp đồng và luật sở hữu trí tuệ hiện hành, nên tham khảo bộ phận bản quyền hoặc luật sư.
Câu hỏi thường gặp
Người Việt giỏi tiếng Anh có nên tự dịch sách của mình?
Có thể làm bản nháp rất hữu ích vì tác giả hiểu ý mình nhất, nhưng nên có người bản ngữ biên tập kỹ hoặc đồng dịch. Bản thảo gửi nhà xuất bản nước ngoài cần đọc tự nhiên như văn viết bản ngữ, điều mà ngay cả người rất giỏi ngoại ngữ cũng khó đạt một mình.
Có nên dịch toàn bộ sách trước khi tìm nhà xuất bản nước ngoài?
Thường không cần. Với văn học, một tóm tắt tốt và một hai chương mẫu chất lượng cao là đủ để người đại diện và nhà xuất bản đánh giá. Nhà xuất bản mua bản quyền có thể muốn chọn người dịch riêng cho bản chính thức, nên dịch trọn trước có thể không được dùng.
Nên giữ dấu tiếng Việt trong tên nhân vật khi dịch sang tiếng Anh?
Giữ dấu tôn trọng tên gốc và ngày càng được chấp nhận. Tuy vậy quyết định cuối cùng thường thuộc nhà xuất bản phát hành, vì liên quan đến phông chữ, tìm kiếm và thói quen của độc giả. Dù chọn cách nào, phải nhất quán trong cả cuốn sách.
Sách song ngữ Việt – Anh phát hành trong nước nên dịch thế nào?
Bản tiếng Anh nên bám câu tiếng Việt hơn bình thường để người đọc đối chiếu, nhưng vẫn phải là tiếng Anh tự nhiên, có biên tập bản ngữ. Cần thiết kế trang để hai ngôn ngữ dễ đối chiếu, và chú ý độ dài khác nhau giữa hai bản.
Dịch sách Việt sang tiếng Trung, Hàn, Nhật có khác tiếng Anh không?
Có. Các ngôn ngữ này có hệ kính ngữ hoặc xưng hô riêng, nên giữ được nhiều sắc thái xưng hô Việt hơn tiếng Anh. Tên người Việt có thể được viết theo cách riêng của từng ngôn ngữ. Nguyên tắc người bản ngữ dịch hoặc đồng dịch vẫn áp dụng như với tiếng Anh.
Ca dao trong văn xuôi nên dịch có vần hay không?
Tuỳ chức năng. Nếu câu ca dao được nhân vật hát hoặc đọc lên, một bản có nhịp và vần lỏng giữ được không khí. Nếu nó chỉ được nhắc nửa câu để gợi ý, quan trọng hơn là người đọc hiểu hàm ý, có thể dịch đủ câu hoặc diễn nghĩa trong lời kể.