Ba hình thức này đều đưa lời nói của video sang tiếng đích bằng giọng người, nhưng khác nhau ở hai điểm: tiếng gốc còn nghe được hay không, và lời mới có phải khớp miệng nhân vật hay không. Lồng tiếng (dubbing) thay hẳn lời thoại gốc bằng giọng diễn viên nói tiếng đích, khớp khẩu hình và cảm xúc. Thuyết minh giữ tiếng gốc ở mức nhỏ, một hoặc vài giọng đọc bản dịch đè lên trên. Voice-over là lời của người không xuất hiện trên hình, như lời bình phim tài liệu, lời dẫn video đào tạo, hoặc lời dịch phủ lên người đang trả lời phỏng vấn.
Chọn hình thức nào phụ thuộc vào bốn yếu tố: người xem là ai, video có bao nhiêu lời thoại chồng lên nhau, mặt người nói chiếm khung hình nhiều hay ít, và bạn có tệp âm thanh tách lớp hay chỉ có một bản dựng đã trộn sẵn. Dưới đây Dịch Hay so sánh ba hình thức theo từng tiêu chí, kèm bảng chọn nhanh để bạn mang vào buổi trao đổi với đội sản xuất.
Ba hình thức nghe ra sao từ phía người xem
Cách dễ hình dung nhất là bật cùng một cảnh phim ở ba phiên bản. Ở bản lồng tiếng, bạn không còn nghe giọng diễn viên gốc; nhân vật mở miệng là tiếng Việt cất lên, nhạc nền và tiếng động vẫn y nguyên như bản chiếu rạp. Người xem gần như quên rằng phim từng nói một thứ tiếng khác, và đó chính là mục tiêu của lồng tiếng.
Ở bản thuyết minh, tiếng gốc vẫn còn nhưng được hạ nhỏ. Một giọng đọc, thường bình thản và ít diễn, nói bản dịch đè lên, có khi trễ hơn câu gốc nửa nhịp. Người xem nghe được cả tiếng cười, tiếng khóc, độ gắt trong giọng diễn viên thật, đồng thời hiểu nội dung qua giọng đọc. Khán giả truyền hình Việt Nam đã quen với kiểu này qua nhiều thế hệ phim bộ nước ngoài.
Ở bản voice-over, có hai trường hợp. Trường hợp thứ nhất là lời bình, lời dẫn của người không xuất hiện: phim tài liệu, video giới thiệu doanh nghiệp, bài giảng trực tuyến. Trường hợp thứ hai là phủ lời dịch lên người đang nói trong phóng sự hoặc phỏng vấn, giới làm nghề hay gọi là voice-over kiểu Liên Hợp Quốc: người xem nghe một hai giây tiếng gốc để biết ai đang nói, sau đó giọng dịch lên đè, và câu cuối có khi để tiếng gốc trồi lại. Kỹ thuật này giữ được cảm giác xác thực của nhân chứng mà vẫn rõ nghĩa.
Lồng tiếng: thay hẳn giọng và đòi khớp miệng
Lồng tiếng là hình thức tốn công nhất vì nó đụng tới cả ba khâu: dịch, diễn và kỹ thuật âm thanh. Bản dịch không thể là bản phụ đề đem đọc to; nó phải là kịch bản viết cho miệng nói, câu dài ngắn vừa đúng thời gian nhân vật mở miệng, các âm môi như b, m, p rơi gần chỗ môi diễn viên khép lại trong cảnh quay cận. Người dịch kịch bản lồng tiếng thường phải đếm âm tiết, xem đi xem lại từng câu, và chấp nhận đổi cách diễn đạt để vừa khuôn miệng mà không đổi nghĩa.
Khâu diễn cần một đạo diễn lồng tiếng và nhiều diễn viên. Mỗi nhân vật có giọng riêng, giữ ổn định suốt phim; những cảnh khóc, hét, thì thầm phải được diễn thật chứ không đọc. Diễn viên thu từng đoạn ngắn theo mã thời gian, nghe lại tiếng gốc trong tai nghe để bắt nhịp.
Khâu kỹ thuật cần tệp âm thanh tách lớp, cụ thể là dải nhạc và tiếng động riêng (thường gọi là M&E, music and effects). Có dải này thì giọng mới đặt vào sạch sẽ như bản gốc. Không có, kỹ sư phải tách lời thoại khỏi bản trộn bằng phần mềm, chất lượng phụ thuộc rất nhiều vào bản gốc và thường để lại dấu vết nghe thấy được. Đây là lý do câu hỏi đầu tiên của một đơn vị lồng tiếng nghiêm túc luôn là: bạn có M&E không.
Thuyết minh: một giọng đọc, tiếng gốc vẫn còn
Thuyết minh tồn tại không phải vì nó kém hơn lồng tiếng, mà vì nó giải được bài toán khối lượng lớn, thời gian ngắn. Một bộ phim truyền hình vài chục tập cần lên sóng đúng lịch; lồng tiếng đầy đủ với dàn diễn viên cho từng vai là việc nặng, còn thuyết minh có thể làm với một đến vài giọng đọc. Không chỉ Việt Nam, một số nước Đông Âu, nổi tiếng nhất là Ba Lan, cũng có truyền thống dùng một giọng đọc nam trầm cho phim nước ngoài trên truyền hình, và khán giả ở đó quen đến mức nhiều người thích kiểu này hơn lồng tiếng.
Điểm mạnh của thuyết minh là người xem vẫn nghe được diễn xuất thật. Một câu thoại giận dữ vẫn giận dữ trong giọng gốc, giọng thuyết minh chỉ cần chuyển nghĩa rõ ràng. Nó cũng dễ làm khi không có dải M&E, vì tiếng gốc chỉ cần hạ âm lượng chứ không phải loại bỏ.
Điểm yếu nằm ở các cảnh nhiều người nói chồng lên nhau, cảnh cãi vã nhanh, hài dựa vào chơi chữ. Một giọng đọc phải gánh nhiều vai, người xem dễ lạc ai đang nói gì. Bản dịch cho thuyết minh vì vậy thường được nén mạnh hơn bản lồng tiếng: bỏ những câu đệm, gộp hai câu ngắn, ưu tiên thông tin cốt truyện. Thuyết minh cũng hợp với khán giả lớn tuổi và người không theo kịp phụ đề, nhưng ít hợp với phim hoạt hình cho trẻ nhỏ, vì trẻ cần nghe nhân vật nói chuyện với mình bằng giọng sống động.
Voice-over: lời dẫn, lời bình và lời dịch phỏng vấn
Voice-over thuộc loại dễ làm hơn về mặt khớp hình, vì người nói không có miệng trên màn hình hoặc người xem chấp nhận lời dịch lệch miệng. Với lời bình phim tài liệu, video doanh nghiệp, bài giảng trực tuyến, bản dịch vẫn phải canh độ dài theo từng cảnh, nhưng có độ co giãn lớn hơn: thêm hoặc bớt một giây thường không ai nhận ra, miễn lời không nói về một hình ảnh đã trôi qua.
Nếu đơn vị sản xuất gốc giữ được tệp lời bình tách riêng, việc thay voice-over sang ngôn ngữ khác gần như sạch hoàn toàn: tắt lớp lời bình cũ, đặt lớp mới, cân lại với nhạc nền. Nếu chỉ có bản đã trộn, có thể dùng kỹ thuật phủ đè như thuyết minh, hoặc tách lời bằng phần mềm như với lồng tiếng.
Với phỏng vấn, kiểu phủ đè có nghề riêng. Giọng dịch nên cùng giới với người được phỏng vấn để người xem không bị lẫn, diễn ở mức vừa đủ chứ không cường điệu hơn nhân chứng thật, và tránh đè lên những khoảnh khắc mà chính cảm xúc của giọng gốc là thông tin, như một tiếng nghẹn hay một tiếng cười. Người dịch kịch bản thường đánh dấu sẵn các chỗ "để tiếng gốc thở" ngay trong bản dịch.
So sánh nhanh theo từng tiêu chí
Bảng dưới đây so sánh ở mức tương đối giữa ba hình thức. Thời gian và công sức thực tế còn tuỳ độ dài, số nhân vật và chất lượng tệp gốc, nên chỉ dùng để định hướng ban đầu.
| Tiêu chí | Lồng tiếng | Thuyết minh | Voice-over |
|---|---|---|---|
| Tiếng gốc | Bị thay hoàn toàn | Còn, hạ nhỏ | Lời bình gốc bị thay; phỏng vấn thì còn ở đầu và cuối câu |
| Khớp khẩu hình | Bắt buộc ở cảnh cận | Không cần | Không cần, chỉ khớp theo cảnh |
| Số giọng | Mỗi vai một giọng | Một đến vài giọng | Thường một giọng dẫn, thêm giọng cho phỏng vấn |
| Kiểu bản dịch | Kịch bản cho miệng nói, đếm âm tiết | Bản nén, ưu tiên thông tin | Bản canh theo cảnh, văn nói |
| Tệp cần có | Bản dựng khoá hình, dải M&E, kịch bản gốc | Bản dựng, kịch bản gốc | Bản dựng, tốt nhất có lớp lời bình riêng |
| Công sức tương đối | Cao nhất | Thấp đến trung bình | Thấp đến trung bình |
| Hợp nhất với | Hoạt hình, phim chiếu rạp, quảng cáo có người nói | Phim bộ truyền hình, khán giả lớn tuổi | Tài liệu, đào tạo, giới thiệu doanh nghiệp, phóng sự |
Đọc bảng này theo chiều dọc sẽ thấy một quy luật: càng nhiều mặt người nói trên hình, càng cần lồng tiếng; càng nhiều hình minh hoạ và lời dẫn, voice-over càng đủ. Thuyết minh nằm ở giữa, là lựa chọn của nội dung dài và khán giả đã quen kiểu nghe đó.
Chọn theo loại nội dung: sáu tình huống hay gặp
Phim hoạt hình cho trẻ nhỏ. Gần như luôn là lồng tiếng. Trẻ chưa đọc phụ đề, và trẻ gắn bó với nhân vật qua giọng nói. Bài hát trong phim cũng cần được dịch để hát lại, không chỉ đọc.
Phim bộ phát trên truyền hình hoặc ứng dụng xem phim. Thuyết minh nếu khán giả mục tiêu lớn tuổi và lịch phát sóng gấp; lồng tiếng nếu nhà phát hành muốn khán giả trẻ xem không cần nhìn chữ. Nhiều đơn vị phát hành làm song song phụ đề và một bản âm thanh tiếng Việt.
Phim tài liệu. Voice-over cho lời bình, kết hợp phủ đè cho các đoạn phỏng vấn. Lồng tiếng khớp miệng cho nhân chứng thật thường làm mất cảm giác chân thực.
Video đào tạo, hướng dẫn sử dụng, bài giảng. Voice-over là đủ và dễ cập nhật. Nếu có giảng viên nói trước máy quay nhiều, cân nhắc phụ đề cộng voice-over cho phần minh hoạ thay vì lồng tiếng toàn bộ.
Quảng cáo có người nói trước ống kính. Lồng tiếng khớp miệng, hoặc quay lại phần có thoại nếu ngân sách cho phép. Quảng cáo chỉ có hình sản phẩm và lời dẫn thì voice-over.
Video ngắn trên mạng xã hội. Phần lớn người xem lướt khi tắt tiếng, nên phụ đề là lớp thứ nhất; voice-over là lớp thứ hai cho người bật tiếng. Lồng tiếng khớp miệng hiếm khi đáng công cho video vài chục giây.
Những hiểu lầm hay gặp khi đặt dịch video
"Có bản phụ đề rồi thì đem đọc là thành lồng tiếng." Phụ đề được nén cho mắt đọc trong vài giây, thường bỏ bớt từ đệm, xưng hô rút gọn. Đem đọc nguyên văn sẽ ra lời nói cụt, lệch miệng và lệch cảm xúc. Kịch bản lồng tiếng phải được viết lại từ kịch bản gốc.
"Thuyết minh thì không cần đạo diễn." Giọng thuyết minh không diễn nhiều, nhưng vẫn cần người nghe kiểm xem lời có đè lên chỗ quan trọng, có đọc sai tên riêng, có giữ được nhịp hay không. Không có người kiểm, bản thuyết minh dễ đều đều đến mức người xem bỏ ngang.
"Voice-over thì giọng nào cũng được." Giọng dẫn mang tính cách của thương hiệu hoặc của bộ phim. Một video đào tạo an toàn lao động và một video giới thiệu khu nghỉ dưỡng cần hai giọng rất khác nhau về tuổi, tốc độ, độ ấm.
"Không có dải nhạc tiếng động thì vẫn lồng tiếng bình thường." Làm được, nhưng phải tách lời bằng phần mềm và chấp nhận rủi ro về chất lượng. Hỏi đơn vị sản xuất gốc xin dải này trước luôn rẻ hơn sửa về sau.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết minh có phải là lồng tiếng giá rẻ không?
Không hẳn. Thuyết minh là một hình thức riêng với mục đích riêng: giữ diễn xuất gốc và chuyển nghĩa nhanh. Ở nhiều thị trường, khán giả chủ động chọn thuyết minh. Nó rẻ hơn lồng tiếng vì ít giọng hơn và không phải khớp miệng, nhưng một bản thuyết minh tốt vẫn cần bản dịch nén khéo và người đọc có nghề.
Có thể dùng một bản dịch cho cả phụ đề và lồng tiếng không?
Có thể dùng chung bản dịch nghĩa làm gốc, nhưng phải tách thành hai sản phẩm. Phụ đề cần nén theo tốc độ đọc và giới hạn ký tự mỗi dòng; kịch bản lồng tiếng cần canh theo độ dài lời nói và khẩu hình. Dùng chung nguyên văn thường làm hỏng cả hai.
Voice-over kiểu Liên Hợp Quốc là gì?
Đó là cách phủ lời dịch lên người đang nói trong phỏng vấn hoặc phóng sự: để tiếng gốc vang một hai giây đầu, rồi hạ xuống cho giọng dịch lên đè, đôi khi để tiếng gốc trở lại ở cuối câu. Người xem vẫn biết đó là lời của nhân chứng thật, đồng thời hiểu được nội dung.
Video đã trộn sẵn âm thanh, không còn tệp tách lớp, có lồng tiếng được không?
Được, bằng cách tách lời thoại khỏi bản trộn bằng phần mềm rồi đặt giọng mới vào phần nhạc và tiếng động còn lại. Kết quả phụ thuộc chất lượng bản gốc; những đoạn nhạc to hoặc tiếng ồn dày thường để lại dấu vết. Nên thử trên một đoạn ngắn trước khi quyết định làm cả video.
Nên chọn giọng thuyết minh nam hay nữ?
Không có quy tắc cố định. Truyền thống truyền hình ở mỗi nơi khác nhau, và điều quan trọng hơn là giọng đó rõ, trung tính, không lấn át diễn viên gốc. Với nội dung có nhiều nhân vật cả nam lẫn nữ, có thể dùng hai giọng thuyết minh khác giới để người xem dễ theo dõi.
Lồng tiếng có làm mất giá trị nghệ thuật của bộ phim không?
Đây là tranh luận lâu đời giữa khán giả quen phụ đề và khán giả quen lồng tiếng. Lồng tiếng tốt có thể giữ được tinh thần vai diễn, nhưng giọng gốc là một phần diễn xuất, nên chắc chắn có mất mát. Vì vậy nhiều nhà phát hành cung cấp cả hai lựa chọn để người xem tự quyết.