Lồng tiếng phim hoạt hình cho trẻ em khác phim người lớn ở ba điểm: từ ngữ phải hợp lứa tuổi người xem, bài hát phải dịch để hát được chứ không chỉ đọc nghĩa, và giọng nhân vật phải sống động, nhất quán qua nhiều phần phim vì trẻ gắn bó với nhân vật qua giọng nói. Trẻ nhỏ chưa đọc phụ đề, nên với các em, bản lồng tiếng chính là bộ phim.
Bài này dành cho nhà phát hành, đơn vị sản xuất nội dung thiếu nhi và người làm giáo dục muốn đưa phim hoạt hình, video học tập sang tiếng Việt hoặc từ tiếng Việt ra nước ngoài. Các mục đi qua từ ngữ theo độ tuổi, dịch bài hát, tên và chơi chữ, chọn giọng, làm việc với diễn viên nhí và kiểm nội dung phù hợp.
Vì sao hoạt hình cho trẻ gần như luôn được lồng tiếng
Ở những thị trường quen xem phụ đề, phim người lớn có thể giữ tiếng gốc, nhưng phim hoạt hình cho trẻ gần như luôn được lồng tiếng. Lý do đơn giản: trẻ dưới tuổi đi học chưa đọc được, và trẻ mới biết đọc thì chưa đọc kịp. Thuyết minh đè lên tiếng nước ngoài cũng không hợp, vì trẻ cần cảm thấy nhân vật đang nói chuyện trực tiếp với mình.
Lồng tiếng cho trẻ còn có một vai trò ít được nhắc: trẻ học ngôn ngữ từ phim. Câu cửa miệng của nhân vật được trẻ lặp lại ở nhà, ở lớp; cách nhân vật xưng hô với bố mẹ, thầy cô trở thành mẫu cho trẻ bắt chước. Vì vậy người chuyển thể kịch bản thiếu nhi không chỉ cần hay, mà cần có ý thức về chuẩn mực lời nói mình đưa vào tai trẻ.
Một điểm nữa là trẻ xem đi xem lại một bộ phim rất nhiều lần. Lỗi nhỏ mà người lớn nghe một lần bỏ qua, như đọc sai một tên riêng hay một câu lệch nghĩa, sẽ được trẻ thuộc lòng. Mức kiểm cho nội dung thiếu nhi vì thế nên chặt hơn, không lỏng hơn, so với phim người lớn.
Những nguyên tắc trong bài không chỉ áp cho phim hoạt hình chiếu rạp. Video học tập cho trẻ, bài hát thiếu nhi có hình minh hoạ, ứng dụng kể chuyện cũng đi qua đúng những bước này: chọn từ theo tuổi, dịch lời ca hát được, giữ giọng nhân vật nhất quán. Khác biệt chỉ ở quy mô và mức độ khớp miệng, vì nhiều video học tập dùng nhân vật vẽ đơn giản hoặc người dẫn ngoài hình.
Từ ngữ và cách nói theo lứa tuổi người xem
Không có ranh giới cứng, nhưng người chuyển thể nên biết rõ phim nhắm nhóm tuổi nào để chọn từ và độ dài câu. Bảng dưới là hướng dẫn tham khảo.
| Nhóm tuổi người xem | Câu và từ ngữ | Điều nên tránh |
|---|---|---|
| Mầm non | Câu rất ngắn, lặp có nhịp, từ chỉ vật quen thuộc, nhiều từ tượng thanh | Từ Hán Việt trừu tượng, câu phủ định kép, mỉa mai |
| Đầu tiểu học | Câu ngắn đến vừa, có thể giới thiệu vài từ mới nếu ngữ cảnh rõ | Tiếng lóng tuổi teen, từ thô dù nhẹ |
| Cuối tiểu học | Câu đầy đủ, đùa chữ đơn giản, đối thoại nhanh hơn | Tiếng lóng nhanh lỗi thời, đùa dựa trên chê ngoại hình |
| Thiếu niên | Gần với lời nói của lứa tuổi, có cá tính nhân vật | Bắt chước tiếng lóng mạng quá đà, dễ lạc hậu sau một hai năm |
Một nguyên tắc chung cho mọi nhóm: xưng hô lễ phép giữa trẻ và người lớn trong phim nên theo chuẩn mực mà phụ huynh Việt mong con học, trừ khi tính cách nhân vật đòi hỏi khác và cốt truyện có giải quyết điều đó. Nhân vật trẻ con gọi người lớn bằng "ông, bà, cô, chú" và xưng "cháu", "con" giúp phim gần gũi với gia đình Việt mà không làm mất tính cách nhân vật.
Dịch bài hát: phải hát được, không chỉ đúng nghĩa
Phim hoạt hình, nhất là phim ca nhạc, thường có những bài hát mang cốt truyện. Dịch bài hát để hát lại là một nghề riêng. Nhà nghiên cứu dịch thuật Peter Low đề xuất một khung được giới dịch lời ca dùng nhiều, gọi là cách tiếp cận "năm môn phối hợp" (pentathlon), công bố năm 2005: bản dịch phải cân bằng khả năng hát, ý nghĩa, độ tự nhiên, nhịp và vần. Không tiêu chí nào được tuyệt đối hoá; người dịch đánh đổi giữa chúng tuỳ từng câu.
Với tiếng Việt, khả năng hát có thêm một ràng buộc mà nhiều ngôn ngữ không có: thanh điệu. Một chữ mang thanh sắc đặt vào nốt đi xuống, hoặc thanh huyền đặt vào nốt cao, có thể bị nghe thành chữ khác. Người viết lời Việt có kinh nghiệm chọn chữ để thanh điệu thuận với đường giai điệu ở những chữ quan trọng, đặc biệt ở nốt ngân dài và cuối câu.
Với bài hát mang cốt truyện, ý nghĩa thường được ưu tiên hơn vần; với bài hát vui nhộn để trẻ hát theo, khả năng hát và nhịp lại quan trọng nhất. Bản lời Việt nên được hát thử với nhạc trước khi vào phòng thu chính thức, và nếu được, nhờ một vài trẻ cùng độ tuổi người xem hát theo để nghe chỗ nào trẻ vấp.
Tên nhân vật, chơi chữ và chữ trên hình
Tên nhân vật có nghĩa. Nhiều tên nhân vật hoạt hình là một từ mô tả: tên theo màu, theo tính cách, theo âm thanh. Người dịch quyết định giữ tên gốc, phiên âm, hay dịch thành tên Việt có cùng ý. Tên dịch giúp trẻ nhớ và hiểu tính cách, nhưng cần kiểm xem nhà phát hành đã có tên chính thức ở Việt Nam qua sách, đồ chơi, phần phim trước chưa; đổi tên một nhân vật đã quen là điều nên tránh.
Chơi chữ. Phim thiếu nhi dùng chơi chữ nhiều hơn người ta nghĩ, cả cho trẻ lẫn cho phụ huynh xem cùng. Khi không dịch được, ưu tiên tạo một câu đùa tiếng Việt đơn giản trẻ hiểu được; phần đùa dành cho người lớn có thể chấp nhận mất nếu không tìm được cách giữ.
Chữ trên hình. Trẻ chưa đọc được nên chữ quan trọng với cốt truyện, như một tấm bảng chỉ đường, một lá thư, cần được nhân vật đọc lên hoặc thêm một câu thoại giải thích. Với chữ chỉ trang trí, có thể bỏ qua.
Từ tượng thanh và tiếng kêu. Tiếng con vật, tiếng động mà nhân vật bắt chước khác nhau giữa các ngôn ngữ. Con chó trong phim tiếng Anh sủa khác con chó trong tiếng Việt; dùng đúng từ tượng thanh tiếng Việt giúp trẻ nhận ra ngay.
Chọn giọng nhân vật và giữ nhất quán qua nhiều phần
Giọng nhân vật hoạt hình cần cường điệu có kiểm soát: rõ tính cách hơn phim người đóng, nhưng không gào thét suốt phim khiến trẻ mệt và phụ huynh khó chịu. Nhân vật chính thường được giao cho diễn viên có kinh nghiệm hoạt hình, biết giữ một giọng đặc trưng qua nhiều giờ thu mà không hỏng giọng.
Nhân vật trẻ con thường được lồng bởi diễn viên người lớn, phần lớn là nữ, có khả năng tạo giọng trẻ ổn định. Cách này giúp giữ giọng nhân vật qua nhiều năm, vì giọng của diễn viên nhí thay đổi khi lớn lên. Một số dự án vẫn chọn diễn viên nhí để có độ tự nhiên, chấp nhận phải đổi giọng khi các em vào tuổi dậy thì.
Với phim nhiều phần hoặc nhân vật xuất hiện cả trong phim, ứng dụng kể chuyện, đồ chơi biết nói, nhất quán giọng là ưu tiên hàng đầu. Bên đặt nên lưu danh sách diễn viên theo vai, bản ghi mẫu của mỗi giọng, và đưa vào hợp đồng ưu tiên mời lại cho các phần sau. Trẻ nhận ra giọng nhân vật quen nhanh hơn người lớn rất nhiều, và phản ứng mạnh khi giọng bị đổi.
Khi một nhân vật phải hát, cần quyết định sớm: cùng một diễn viên vừa nói vừa hát, hay một ca sĩ hát thay. Nếu dùng hai người, âm sắc giọng nói và giọng hát phải đủ gần để trẻ không cảm thấy nhân vật đột nhiên đổi thành người khác khi bài hát bắt đầu.
Làm việc với diễn viên lồng tiếng nhí
Khi dùng diễn viên nhí, buổi thu cần được tổ chức khác buổi thu người lớn. Thời lượng mỗi buổi ngắn, có nghỉ thường xuyên, luôn có cha mẹ hoặc người giám hộ đi cùng, và tuân thủ quy định hiện hành về sử dụng lao động chưa thành niên trong hoạt động nghệ thuật. Hợp đồng do người đại diện hợp pháp ký, phạm vi sử dụng giọng được nói rõ với gia đình.
Đạo diễn lồng tiếng làm việc với trẻ bằng cách kể tình huống thay vì đọc chỉ dẫn kỹ thuật: "bạn ấy vừa làm rơi cây kem, con thấy thế nào" hiệu quả hơn "đọc câu này buồn hơn". Kịch bản cho diễn viên nhí có thể được đơn giản hoá cách trình bày, chữ to, ít ký hiệu, và với trẻ chưa đọc thạo thì đạo diễn đọc mẫu từng câu.
Cần đặc biệt cẩn trọng với nội dung trẻ được yêu cầu nói: không để trẻ thu những câu thoại thô, đáng sợ hay không phù hợp lứa tuổi, kể cả khi đó là lời của nhân vật phản diện trong phim. Những câu như vậy nên giao cho diễn viên người lớn.
Danh mục kiểm bản lồng tiếng cho nội dung thiếu nhi
Trước khi phát hành, bản lồng tiếng nên được xem lại toàn bộ theo danh mục dưới đây, tốt nhất có một người làm giáo dục mầm non hoặc tiểu học cùng xem.
- Từ ngữ và độ dài câu có hợp với nhóm tuổi người xem đã xác định.
- Không có từ thô, tiếng lóng không phù hợp, câu đùa chế giễu ngoại hình, vùng miền hay khuyết tật.
- Xưng hô giữa trẻ và người lớn trong phim theo chuẩn mực phụ huynh mong muốn, trừ chỗ có chủ đích.
- Bài hát nghe rõ lời, thanh điệu không làm chữ bị nghe nhầm ở các câu quan trọng.
- Tên nhân vật thống nhất với các sản phẩm khác của cùng thương hiệu tại Việt Nam.
- Chữ trên hình quan trọng với cốt truyện đã được đọc lên hoặc giải thích bằng lời.
- Âm lượng giọng và nhạc dễ chịu khi nghe lâu trên loa tivi và máy tính bảng.
Nếu bạn đang chuẩn bị lồng tiếng một phim hoạt hình hay một loạt video thiếu nhi, có thể gửi yêu cầu trong mẫu đăng ký kèm phim và nhóm tuổi người xem; Dịch Hay sẽ gửi một đoạn chuyển thể và giọng thử cho nhân vật chính để bạn duyệt trước.
Câu hỏi thường gặp
Phim hoạt hình cho trẻ có nên dùng phụ đề thay lồng tiếng không?
Với trẻ dưới tuổi đi học và trẻ mới biết đọc, phụ đề gần như không có tác dụng vì các em chưa đọc kịp. Lồng tiếng là lựa chọn phù hợp. Với trẻ lớn hơn, phụ đề có thể là lựa chọn bổ sung, đặc biệt khi phụ huynh muốn con làm quen với tiếng nước ngoài.
Có nên dịch tên nhân vật hoạt hình sang tiếng Việt?
Tuỳ tên và tuỳ thương hiệu. Tên mang nghĩa mô tả thường dịch giúp trẻ hiểu và nhớ; tên riêng thuần tuý có thể giữ hoặc phiên âm cho dễ đọc. Quan trọng nhất là thống nhất với tên nhà phát hành đã dùng ở Việt Nam trên sách, đồ chơi hoặc phần phim trước.
Dịch bài hát trong phim hoạt hình có cần giữ vần không?
Vần giúp trẻ dễ thuộc, nhưng không nên hy sinh ý nghĩa hay khả năng hát để giữ vần bằng mọi giá. Người dịch lời ca thường cân bằng nhiều tiêu chí cùng lúc. Với tiếng Việt, còn phải chú ý thanh điệu để chữ không bị nghe nhầm khi đặt vào giai điệu.
Vì sao nhân vật trẻ con thường do người lớn lồng tiếng?
Diễn viên người lớn giữ được giọng ổn định qua nhiều năm và nhiều phần phim, chịu được buổi thu dài, và chủ động hơn trong diễn xuất. Giọng diễn viên nhí thay đổi khi lớn lên, nên phim nhiều phần dùng diễn viên nhí thường phải đổi giọng giữa chừng.
Ai nên duyệt bản lồng tiếng cho nội dung thiếu nhi?
Ngoài người duyệt về chất lượng lồng tiếng, nên có một người làm giáo dục trẻ ở đúng nhóm tuổi người xem cùng xem. Họ nhận ra những từ ngữ, câu đùa hoặc cách xưng hô không phù hợp mà người làm phim dễ bỏ qua, vì trẻ sẽ bắt chước những gì nghe được.
Có thể dùng giọng AI cho phim hoạt hình thiếu nhi không?
Có thể cho video giáo dục ngắn, nội dung thông tin đơn giản. Với phim có cốt truyện, nhân vật cần cảm xúc sống động và nhất quán, giọng AI hiện vẫn hạn chế, và trẻ thường nhạy với giọng thiếu tự nhiên. Diễn viên thật vẫn là lựa chọn an toàn hơn cho nhân vật chính.