Dịch phụ đề qua ngôn ngữ trung gian (tiếng Anh gọi là pivot translation) là dịch từ bản phụ đề đã dịch sang một ngôn ngữ thứ ba, thường là tiếng Anh, thay vì dịch thẳng từ tiếng gốc. Phim Hàn, Nhật, Thái, Thổ Nhĩ Kỳ đến với khán giả Việt rất thường đi theo đường này, vì người dịch tiếng Anh dễ tìm hơn và bên phát thường cung cấp sẵn một khuôn phụ đề tiếng Anh đã canh thời gian.
Cách làm này nhanh và rẻ, nhưng sai lệch cộng dồn: những gì bản tiếng Anh đã nén, đã bỏ, đã hiểu sai sẽ đi tiếp vào bản Việt. Riêng với xưng hô và kính ngữ, tiếng Anh xoá gần sạch thông tin mà tiếng Việt lại cần.
Bài này giải thích cơ chế gây lệch, so sánh dịch trực tiếp với dịch qua trung gian, và cách kết hợp hai cách để giữ chất lượng mà vẫn trong ngân sách.
Khuôn phụ đề và vì sao ngôn ngữ trung gian phổ biến
Khi một bộ phim được phát ở nhiều nước, bên phát thường chuẩn bị một khuôn phụ đề (template): tệp phụ đề, thường bằng tiếng Anh, đã chia khối và canh thời gian chuẩn. Người dịch ở từng nước chỉ cần thay chữ trong từng khối, giữ nguyên thời gian. Cách này giúp hàng chục phiên bản ngôn ngữ đồng bộ, giảm công canh thời gian và dễ kiểm kỹ thuật.
Khuôn tiếng Anh tiện cho mọi bên, và tiếng Anh là ngôn ngữ có nhiều người dịch nhất. Nếu một phim Hàn cần ra mười thứ tiếng, tìm mười người dịch Hàn sang mười ngôn ngữ khó hơn nhiều so với tìm mười người dịch Anh. Đó là lý do kinh tế đằng sau ngôn ngữ trung gian, và nó không biến mất chỉ vì người trong nghề chỉ ra hạn chế.
Vấn đề nằm ở chỗ khuôn tiếng Anh không phải bản gốc. Nó đã là một bản dịch, làm cho khán giả nói tiếng Anh, với những lựa chọn nén và diễn đạt hợp với tiếng Anh. Khi người dịch tiếng Việt chỉ thấy khuôn này, họ đang dịch một bản dịch.
Những gì bị mất hoặc lệch khi đi qua tiếng Anh
Bảng dưới liệt kê các loại thông tin hay rơi rớt, với ví dụ cách nó ảnh hưởng tới bản tiếng Việt. Các ví dụ là tình huống điển hình, không dẫn một phim cụ thể.
| Loại thông tin | Tiếng Anh xử lý thế nào | Hệ quả cho bản tiếng Việt |
|---|---|---|
| Xưng hô, kính ngữ | Gần như xoá hết, còn I/you | Người dịch Việt phải đoán lại quan hệ, dễ chọn sai anh/em, ông/cháu |
| Quan hệ họ hàng | Gộp (brother, aunt) không phân biệt lớn nhỏ, nội ngoại | Phải đoán là anh hay em, cô hay dì, trong khi tiếng gốc đã nói rõ |
| Câu đùa, chơi chữ | Đã được thay hoặc khái quát hoá cho khán giả nói tiếng Anh | Bản Việt thừa hưởng câu đùa kiểu Anh, có khi xa văn hoá gốc lẫn văn hoá Việt |
| Văn hoá gần gũi với Việt Nam | Giải thích hoặc lược vì khán giả phương Tây không quen | Mất chi tiết mà khán giả Việt vốn hiểu ngay (lễ Tết, cách mời rượu, cách cúi chào) |
| Tên riêng, chức danh | Phiên theo chuẩn Latinh, chức danh dịch sang tương đương phương Tây | Tên Hán Việt của nhân vật phim Trung, Hàn có thể bị phiên sai; chức danh lệch cấp |
| Nén câu | Đã nén theo tốc độ đọc tiếng Anh | Bản Việt nén thêm lần nữa, mất ý chồng lên mất ý |
Hàng thứ tư đáng chú ý nhất với khán giả Việt: văn hoá Đông Á và Đông Nam Á có nhiều điểm gần Việt Nam hơn gần nước nói tiếng Anh. Những chi tiết mà bản tiếng Anh phải giải thích hay lược bỏ, bản tiếng Việt dịch thẳng có thể giữ nguyên một cách tự nhiên. Đi qua tiếng Anh là đi đường vòng qua một nền văn hoá xa hơn rồi quay về.
Hiệu ứng "tam sao thất bản"
Mỗi bước dịch là một lần chọn lọc và diễn giải. Người dịch tiếng Anh, vì giới hạn ký tự và tốc độ đọc, đã bỏ những gì họ cho là thứ yếu với khán giả nói tiếng Anh. Người dịch tiếng Việt, cũng vì giới hạn đó, bỏ thêm những gì họ cho là thứ yếu trong bản tiếng Anh — không biết rằng một phần đã bị bỏ trước rồi. Sai lệch không cộng đơn giản mà có thể khuếch đại: một hiểu lầm nhỏ ở bản tiếng Anh dẫn tới lựa chọn xưng hô sai, rồi lựa chọn đó kéo theo cả chuỗi câu sau.
Có một loại lỗi đặc biệt khó phát hiện: bản tiếng Anh dùng một từ đa nghĩa, người dịch Việt chọn nghĩa khác với ý tiếng gốc. Câu tiếng Việt vẫn trôi chảy, hợp lý về ngữ pháp, chỉ có người biết tiếng gốc xem phim mới nhận ra nhân vật vừa nói một điều khác hẳn.
Những nghiên cứu về dịch nghe nhìn đã thảo luận khá nhiều về ngôn ngữ trung gian và khuôn phụ đề, với quan điểm chung là đây là thực tế của ngành mà người làm phải quản lý rủi ro, chứ không thể loại bỏ hoàn toàn.
Tên riêng: chỗ ngôn ngữ trung gian gây lỗi dễ thấy nhất
Tên riêng là nơi sai lệch do trung gian lộ ra rõ nhất, vì khán giả Việt quen nhiều tên nhân vật, diễn viên, địa danh châu Á theo cách gọi riêng của tiếng Việt. Bản tiếng Anh viết tên theo chuẩn Latinh hoá của nước gốc hoặc theo thói quen người nói tiếng Anh; người dịch Việt chỉ thấy bản đó dễ chép lại nguyên dạng, trong khi khán giả chờ một cách viết khác.
Với tên người Hàn, tiếng Việt hiện dùng song song hai cách: giữ dạng Latinh hoá (thường gặp với tên diễn viên, ca sĩ) và đọc theo âm Hán Việt (thường gặp trong phim cổ trang, tên nhân vật lịch sử). Chọn cách nào phải thống nhất với bên phát. Muốn phiên Hán Việt thì cần biết chữ Hán của tên, thứ mà bản tiếng Anh không cung cấp — chỉ người đọc được tiếng gốc hoặc tài liệu gốc mới tra được.
Tên người Nhật có thêm chuyện thứ tự họ – tên: bản tiếng Anh có thể đảo thành tên trước họ sau, trong khi nhân vật gọi nhau bằng họ. Người dịch Việt không biết điều này sẽ để nhân vật gọi đồng nghiệp bằng tên riêng, thân mật một cách vô lý. Tên phim Trung Quốc thì như đã nói, một âm pinyin ứng với nhiều chữ Hán và nhiều âm Hán Việt; đoán từ pinyin gần như chắc chắn sai ở một số tên.
Cách phòng đơn giản nhất: lập danh sách tên riêng kèm chữ gốc trước khi dịch, nhờ người biết tiếng gốc chốt cách viết tiếng Việt, rồi mới giao dịch phụ đề.
Khi nào dịch qua trung gian chấp nhận được
Nội dung ít phụ thuộc quan hệ người nói. Phim tài liệu thiên nhiên có lời bình, video hướng dẫn có một người dẫn, bài giảng một giảng viên. Thông tin bị mất khi qua tiếng Anh ở đây ít, vì không có mạng lưới xưng hô phức tạp.
Khuôn tiếng Anh có chất lượng cao và có ghi chú. Một số khuôn phụ đề chuyên nghiệp đi kèm ghi chú cho người dịch: quan hệ giữa các nhân vật, giải thích câu đùa, giải thích yếu tố văn hoá. Ghi chú này lấp bớt phần thông tin bị mất.
Có người biết tiếng gốc kiểm lại. Người dịch Việt làm từ khuôn tiếng Anh, sau đó một người biết tiếng gốc xem lại các điểm rủi ro: xưng hô, câu đùa, tên riêng, đoạn văn hoá. Đây là cách cân bằng chi phí phổ biến.
Ngôn ngữ gốc thật sự hiếm người dịch sang tiếng Việt. Với một số ngôn ngữ, dịch trực tiếp sang tiếng Việt gần như không khả thi trong thời hạn. Khi đó trung gian là lựa chọn duy nhất, và cần tăng cường ghi chú và kiểm.
Khi nào nên dịch trực tiếp từ tiếng gốc
Có những trường hợp chi phí của sai lệch cao hơn khoản tiết kiệm từ việc dùng trung gian:
- Phim chính kịch, phim gia đình, phim tình cảm mà quan hệ giữa nhân vật là trục của câu chuyện. Xưng hô sai là phá phim.
- Phim cổ trang Đông Á với hệ thống tước vị, xưng hô theo thứ bậc, tên Hán Việt của nhân vật. Tiếng Anh xử lý những thứ này rất khác tiếng Việt.
- Phim hài dựa vào chơi chữ hoặc tiếng địa phương của nước gốc.
- Phim ra mắt chính thức, tham gia liên hoan hoặc phát trên nền tảng có uy tín, nơi khán giả và giới phê bình sẽ so sánh.
- Video doanh nghiệp giữa đối tác hai nước châu Á, ví dụ video của đối tác Nhật, Hàn gửi cho nhân viên Việt Nam. Đi qua tiếng Anh dễ làm mất sắc thái lịch sự mà bên gốc cố ý thể hiện.
- Nội dung có thuật ngữ chuyên ngành mà bản tiếng Anh có thể đã dịch không chuẩn.
Trong những trường hợp này, nếu buộc phải dùng khuôn tiếng Anh vì lý do kỹ thuật (để giữ thời gian chuẩn), nên giao cho người dịch tiếng gốc làm việc trên khuôn đó: họ dùng thời gian của khuôn nhưng dịch từ lời gốc. Cách này lấy được cả hai cái lợi.
Cách đặt dịch để giảm sai lệch
Nếu bạn là bên phát hoặc bên mua phim và đang cân nhắc giữa hai cách, các bước dưới đây giúp ra quyết định và kiểm soát rủi ro:
- Hỏi bên bán bản quyền có những tài liệu gì: kịch bản gốc, khuôn tiếng Anh, ghi chú cho người dịch, danh sách nhân vật.
- Đánh giá mức độ phụ thuộc vào xưng hô, văn hoá, chơi chữ của nội dung, theo các tiêu chí ở hai mục trên.
- Nếu dùng trung gian, yêu cầu người dịch lập bảng quan hệ nhân vật và để người biết tiếng gốc duyệt bảng đó trước khi dịch toàn bộ.
- Yêu cầu người dịch đánh dấu các câu họ không chắc vì bản tiếng Anh mơ hồ; người biết tiếng gốc chỉ cần kiểm những câu này và các cảnh then chốt.
- Thống nhất cách phiên tên riêng theo tiếng gốc (tên Hàn, tên Nhật, tên Hán Việt), không theo cách viết trong bản tiếng Anh.
- Kiểm bản cuối trên hình, tập trung vào cảnh có nhiều nhân vật và cảnh cảm xúc cao.
Dịch Hay nhận cả dịch trực tiếp từ một số ngôn ngữ châu Á và dịch qua khuôn tiếng Anh có kiểm tiếng gốc; khi nhận yêu cầu, phương án được đề xuất dựa trên thể loại nội dung chứ không mặc định một cách.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một bản phụ đề tiếng Việt đã được dịch qua tiếng Anh?
Dấu hiệu thường gặp: tên nhân vật viết theo cách phiên Latinh kiểu tiếng Anh thay vì cách quen dùng ở Việt Nam, xưng hô không ổn định, câu đùa mang hơi hướng văn hoá phương Tây, và các chi tiết văn hoá Á Đông được giải thích thừa. Tuy vậy không có dấu hiệu nào chắc chắn tuyệt đối.
Tên nhân vật phim Trung Quốc nên phiên Hán Việt hay theo pinyin?
Với khán giả Việt, tên Hán Việt là quy ước lâu đời, đặc biệt cho phim cổ trang. Phim hiện đại đôi khi dùng pinyin theo yêu cầu bên phát. Dù chọn cách nào, cần đối chiếu với chữ Hán gốc chứ không đoán từ pinyin, vì một âm pinyin ứng với nhiều chữ và nhiều âm Hán Việt khác nhau.
Dịch qua trung gian có rẻ hơn nhiều không?
Thường rẻ hơn và nhanh hơn vì dễ tìm người dịch và có sẵn thời gian chuẩn. Nhưng nếu phải thêm bước kiểm tiếng gốc, khoảng cách chi phí thu hẹp. Hãy so sánh tổng chi phí kể cả rủi ro phải sửa sau khi phát, không chỉ đơn giá dịch.
Có thể dùng dịch máy từ tiếng gốc sang tiếng Việt thay vì đi qua tiếng Anh không?
Công cụ dịch máy cũng có thể ngầm đi qua tiếng Anh tuỳ hệ thống, và với phụ đề, máy gặp khó ở xưng hô, câu tỉnh lược và ngữ cảnh hình ảnh. Bản máy có thể giúp người biết tiếng gốc làm nhanh hơn, nhưng không thay được họ.
Khuôn phụ đề tiếng Anh có được tự ý chia lại khối cho bản tiếng Việt không?
Tuỳ yêu cầu bên phát. Nhiều bên yêu cầu giữ nguyên thời gian khuôn để các phiên bản đồng bộ, chỉ cho phép gộp hoặc tách khối trong giới hạn. Nếu tiếng Việt cần chia khác để đọc kịp, hãy hỏi trước và ghi rõ những chỗ đã thay đổi.
Phim Hàn có kính ngữ phức tạp, người dịch tiếng Hàn sang tiếng Việt có tự động xử lý tốt hơn không?
Có lợi thế lớn vì họ thấy trực tiếp thông tin thứ bậc, nhưng vẫn phải chuyển đổi sang hệ xưng hô Việt, và hai hệ không khớp một–một. Người dịch giỏi vẫn cần bảng quan hệ nhân vật và vẫn cần xem hình, không chỉ dựa vào đuôi câu.
