Không có giọng vùng miền nào "đúng" cho mọi dự án. Chọn giọng Bắc, giọng Nam hay giọng Trung để lồng tiếng phụ thuộc vào khán giả chính ở đâu, nhân vật là ai, và thương hiệu muốn gần gũi với ai. Một video bán hàng nhắm người mua ở các tỉnh phía Nam thường hợp giọng Nam; một bộ phim phát hành toàn quốc có thể chọn một giọng chủ đạo rồi dùng giọng khác để làm nổi tính cách nhân vật.
Điều hay bị bỏ qua là giọng nào thì kịch bản phải viết theo từ ngữ của vùng đó: diễn viên giọng Nam đọc "bố ơi", "vâng ạ", "cái bát" sẽ nghe lạc ngay. Bài này đi qua các tiêu chí chọn giọng, cách chỉnh kịch bản theo phương ngữ, cách viết brief và tổ chức thử giọng, và những lỗi khuôn mẫu cần tránh.
Vì sao giọng vùng miền quan trọng hơn người ta nghĩ
Với người Việt, giọng nói mang theo thông tin xã hội ngay từ câu đầu: người nghe đoán được vùng, có khi cả độ tuổi và môi trường sống của người nói. Khi một nhân vật hoạt hình hay một giọng quảng cáo cất lên, người xem lập tức đặt nó vào một bối cảnh quen thuộc. Giọng hợp làm nội dung gần gũi; giọng lạc làm người xem thấy khoảng cách, dù không gọi tên được vì sao.
Tiếng Việt có ba vùng phương ngữ lớn được giới ngôn ngữ học mô tả là Bắc, Trung và Nam, với khác biệt về thanh điệu, phụ âm đầu, vần và từ vựng. Ngay trong mỗi vùng còn nhiều giọng địa phương. Trong lồng tiếng và quảng cáo, người làm nghề thường làm việc với ba nhóm giọng "chuẩn hoá" nghe dễ cho số đông, gần với giọng Hà Nội, giọng Sài Gòn và một giọng miền Trung nhẹ, chứ không dùng thổ âm đậm trừ khi nhân vật cần.
Không có xếp hạng giọng nào hay hơn. Câu hỏi đúng chỉ là: giọng nào phục vụ mục tiêu của dự án này, với khán giả này.
Cũng cần phân biệt giọng của diễn viên với từ ngữ trong kịch bản. Người nghe cảm nhận vùng miền qua cả hai: thanh điệu, cách phát âm phụ âm đầu và vần đến từ diễn viên; còn từ "bát" hay "chén", "nhé" hay "nha" đến từ người viết kịch bản. Hai lớp này phải cùng một hướng thì lời thoại mới tự nhiên, và đó là việc của cả người chọn giọng lẫn người chuyển thể.
Bốn tiêu chí chọn giọng chủ đạo
Khán giả chính ở đâu. Nếu nội dung nhắm rõ một vùng, như cửa hàng ở các tỉnh miền Tây, chương trình tuyển sinh ở Hà Nội, chọn giọng của vùng đó. Nếu nhắm toàn quốc, nhiều đơn vị chọn giọng của thị trường lớn nhất trong dữ liệu khách hàng của mình, hoặc làm hai phiên bản Bắc và Nam cho nội dung quảng cáo quan trọng.
Kênh phát và thói quen kênh đó. Mỗi đài, mỗi nền tảng, mỗi nhà phát hành phim thường đã có thói quen giọng riêng mà khán giả của họ quen nghe. Hỏi nơi phát xem họ có yêu cầu hoặc thông lệ nào về giọng trước khi chọn.
Tính cách thương hiệu hoặc bộ phim. Giọng Nam thường được nhiều người nghe cảm nhận là xởi lởi, gần gũi; giọng Bắc thường được cảm nhận là chỉn chu, mực thước. Đây là cảm nhận phổ biến chứ không phải quy luật, và một diễn viên giỏi của vùng nào cũng thể hiện được nhiều sắc thái. Nhưng nếu thương hiệu muốn một cảm giác cụ thể, cảm nhận phổ biến đó đáng được tính tới.
Tính nhất quán dài hạn. Nếu đây là phim nhiều phần hoặc chiến dịch nhiều năm, giọng đã chọn sẽ gắn với nhân vật, thương hiệu rất lâu. Đổi giọng vùng miền giữa chừng gần như luôn bị khán giả phản ứng.
Kịch bản phải đổi từ ngữ theo giọng
Đây là phần các dự án hay quên nhất. Bản dịch thường được viết bằng một thứ tiếng Việt chung, rồi đưa cho diễn viên giọng nào cũng đọc. Kết quả là giọng Nam nói từ ngữ miền Bắc, nghe gượng. Bảng dưới là vài ví dụ quen thuộc; người chuyển thể cần rà toàn bộ kịch bản theo giọng đã chọn.
| Ý nghĩa | Thường gặp ở giọng Bắc | Thường gặp ở giọng Nam | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Gọi cha | bố | ba, tía (vùng quê) | Chọn theo nhân vật và bối cảnh gia đình |
| Đáp lời lễ phép | vâng, dạ | dạ | "Vâng ạ" trong giọng Nam nghe rất lạ tai |
| Đồ đựng cơm | cái bát | cái chén | Chi tiết nhỏ nhưng người nghe nhận ra ngay |
| Từ cuối câu | nhé, đấy, thế | nha, đó, vậy | Quyết định độ tự nhiên của cả câu |
| Cách hỏi | thế nào, làm sao | sao, làm sao | Giữ nguyên nghĩa, đổi cách nói |
| Số đếm | năm mươi lăm | năm mươi lăm, năm lăm | Cách nói số trong quảng cáo giá, khuyến mãi |
Ví dụ trong bảng chỉ là xu hướng phổ biến, không phải ranh giới tuyệt đối; nhiều người trẻ ở đô thị dùng lẫn từ cả hai miền. Cách chắc nhất là nhờ chính diễn viên lồng tiếng đọc thử kịch bản và đánh dấu các chỗ họ thấy không tự nhiên trong giọng của mình, rồi người chuyển thể sửa thống nhất.
Ngoài vùng miền: tuổi giọng, âm sắc và năng lượng
Tuổi giọng. Giọng nghe bao nhiêu tuổi không nhất thiết trùng tuổi thật của diễn viên. Một nữ diễn viên trưởng thành có thể lồng tiếng cậu bé mười tuổi, một giọng trẻ có thể già đi khi cần. Brief nên ghi tuổi nghe cảm nhận của nhân vật, không phải tuổi người cần tìm.
Âm sắc. Giọng sáng hay trầm, mỏng hay dày, có hơi hay gọn. Âm sắc quyết định giọng có tách khỏi nhạc nền hay không: quảng cáo nhạc dày nhiều tiếng trầm thường hợp giọng sáng để nổi lên, phim tài liệu nhạc thưa có thể dùng giọng trầm ấm.
Năng lượng. Cùng một giọng vẫn thể hiện được mức thư thả hoặc rộn ràng. Năng lượng phải hợp với nhịp dựng: phim cắt nhanh cần giọng năng lượng cao, phim nhịp chậm cần giọng tĩnh. Năng lượng lệch nhịp dựng là lý do thường gặp khiến một giọng "nghe không ăn" dù rất đẹp.
Độ phân biệt giữa các vai. Trong phim nhiều nhân vật, giọng các vai phải đủ khác nhau để người nghe phân biệt khi nhắm mắt. Đặt các giọng thử cạnh nhau trước khi chốt, vì hai giọng đẹp riêng lẻ có thể quá giống nhau khi đối thoại.
Giọng cho video doanh nghiệp, tổng đài và ứng dụng
Không chỉ phim và quảng cáo mới cần chọn giọng. Video giới thiệu doanh nghiệp, lời chào tổng đài, lời nhắc trong ứng dụng, giọng hướng dẫn ở ki-ốt tự phục vụ cũng là những điểm khách hàng nghe thương hiệu nói. Những giọng này được nghe lặp lại rất nhiều lần, nên ưu tiên giọng dễ chịu khi nghe lâu hơn giọng gây ấn tượng mạnh ở lần đầu.
Với doanh nghiệp có khách hàng khắp cả nước, giọng chuẩn hoá nhẹ, phát âm rõ thường là lựa chọn an toàn cho tổng đài và ứng dụng. Với chuỗi cửa hàng tập trung ở một vùng, giọng vùng đó tạo cảm giác gần gũi rõ rệt. Một số doanh nghiệp dùng hai giọng và để hệ thống chọn theo vùng của khách, nhưng cần tính chi phí giữ đồng bộ khi nội dung thay đổi.
Dù chọn giọng nào, điều quan trọng là mọi điểm chạm dùng cùng một giọng hoặc một nhóm giọng thống nhất. Khách gọi tổng đài nghe một giọng, mở ứng dụng nghe một giọng khác hẳn, xem video giới thiệu lại nghe giọng thứ ba, sẽ khó hình dung ra một thương hiệu nhất quán.
Dùng giọng địa phương cho nhân vật: làm sao để không thành khuôn mẫu
Trong phim truyện và hoạt hình, giọng địa phương là công cụ khắc hoạ nhân vật rất mạnh: một bà cụ nói giọng Huế, một anh lái xe nói giọng miền Tây, một nhân vật từ vùng núi phía Bắc. Dùng khéo, nó làm thế giới phim phong phú và gần với đời sống Việt Nam. Dùng vụng, nó biến thành khuôn mẫu: gán một giọng vùng cố định cho vai ngốc nghếch, vai phản diện hay vai người hầu, khiến khán giả vùng đó thấy bị chế giễu.
Nguyên tắc an toàn là giọng địa phương phải đến từ nhân vật, không phải từ chức năng hài. Nếu bản gốc dùng giọng vùng để làm hài, như phim nước ngoài cho nhân vật nói giọng quê để gây cười, người chuyển thể nên cân nhắc thay bằng một cách tạo tính cách khác, ví dụ cách dùng từ, nhịp nói, câu cửa miệng, thay vì gán một giọng vùng Việt Nam cụ thể.
Khi dùng giọng địa phương, hãy chọn diễn viên thật sự đến từ vùng đó hoặc nói được tự nhiên. Giọng địa phương "giả" do người vùng khác bắt chước thường cường điệu vài đặc điểm dễ nhận ra, và người bản địa nhận ra ngay.
Viết brief giọng và tổ chức thử giọng
Một buổi chọn giọng hiệu quả bắt đầu bằng brief rõ ràng. Brief mơ hồ như "giọng nữ trẻ, hay" sẽ nhận về hai mươi giọng giống nhau và không có căn cứ để chọn.
- Mô tả khán giả và nơi phát: ai nghe, nghe trên thiết bị gì, trong hoàn cảnh nào.
- Mô tả tính cách bằng tính từ và một câu tình huống: "nói như cô giáo trẻ đang kể chuyện cho lớp nhỏ, ấm, chậm, có nụ cười trong giọng".
- Ghi rõ giọng vùng miền mong muốn và mức độ: giọng chuẩn hoá nhẹ hay giọng địa phương rõ.
- Chọn một đoạn thử đặc trưng nhất của kịch bản, có cả câu bình thường lẫn câu cảm xúc, dài vừa đủ để nghe được sắc thái.
- Yêu cầu bản thử được đặt lên hình, không chỉ gửi tệp giọng trần.
- Nghe thử không kèm tên diễn viên nếu có thể, để tránh thiên lệch theo danh tiếng; nghe trên cả loa lớn lẫn điện thoại.
- Chọn và ghi lại lý do; lý do này giúp giữ nhất quán khi cần thêm giọng cho vai mới về sau.
- Khi chốt, gửi lại cho diễn viên được chọn bản brief kèm ghi chú của bên đặt về điều thích nhất ở bản thử, để buổi thu chính bắt đầu từ đúng tinh thần đó thay vì dò lại từ đầu.
Nếu bạn chưa chắc nên chọn giọng nào cho dự án của mình, có thể để lại thông tin trong mẫu đăng ký kèm mô tả khán giả và một đoạn kịch bản; Dịch Hay sẽ gửi bản thử ở các giọng phù hợp để bạn nghe trên chính video.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm hai phiên bản giọng Bắc và giọng Nam cho cùng một quảng cáo?
Với chiến dịch toàn quốc có ngân sách đủ, nhiều thương hiệu làm hai phiên bản và phân phối theo vùng, vì người nghe thường phản hồi tốt hơn với giọng quen thuộc. Với video nội bộ hoặc nội dung ít quan trọng, một giọng chuẩn hoá nhẹ thường đủ. Cần tính cả chi phí cập nhật hai phiên bản về sau.
Giọng miền Trung có hay được dùng trong lồng tiếng không?
Ít hơn hai giọng Bắc và Nam trong quảng cáo toàn quốc, nhưng rất có giá trị khi khán giả là người miền Trung hoặc khi nhân vật cần giọng đó. Nên chọn diễn viên có giọng miền Trung nhẹ, rõ chữ để người vùng khác nghe hiểu dễ, trừ khi nhân vật đòi hỏi thổ âm đậm.
Diễn viên lồng tiếng có thể đổi giọng vùng miền được không?
Một số diễn viên nói được giọng của vùng khác khá tốt, nhưng duy trì tự nhiên suốt một bộ phim dài là việc khó. Người bản địa thường nhận ra giọng bắt chước. Với vai chính hoặc vai có giọng vùng đậm, nên chọn diễn viên vốn là người vùng đó.
Phim hoạt hình cho trẻ nên chọn giọng vùng nào?
Thường chọn theo thị trường phát hành chính và thói quen của nhà phát hành. Điều quan trọng hơn giọng vùng là phát âm rõ, giọng nhân vật nhất quán qua các phần, và kịch bản dùng từ ngữ hợp với giọng đã chọn, vì trẻ học từ ngữ qua phim.
Kịch bản đã dịch xong rồi mới chọn giọng có sao không?
Không sao nếu có thêm một vòng rà kịch bản theo giọng đã chọn. Người chuyển thể hoặc chính diễn viên đánh dấu các từ, câu cuối câu không hợp giọng, rồi sửa thống nhất trước buổi thu. Bỏ qua vòng này là nguyên nhân chính của lời thoại nghe gượng.
Có nên dùng giọng địa phương để tạo tiếng cười trong phim hài lồng tiếng?
Cần rất thận trọng. Gán giọng một vùng cho vai ngốc hoặc vai bị chế giễu dễ làm khán giả vùng đó thấy bị xúc phạm. Nếu bản gốc dùng giọng quê để gây cười, nên tìm cách tạo tính cách khác như từ ngữ, nhịp nói, câu cửa miệng thay vì gán một giọng vùng cụ thể của Việt Nam.